नेपालका मन्टेश्वरी स्कूलहरुको वास्तविक्ता र बालमनोविज्ञान

 

मन्टेश्वरी र बाल मनोविज्ञान  

- भागवत देव भट्ट

१. परिचय

१.१ मन्टेश्वरी पद्धतिको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र बाल मनोविज्ञान

मन्टेश्वरी शिक्षा प्रणालीको जग बीसौं शताब्दीको सुरुतिर इटलीकी प्रथम महिला चिकित्सक तथा शिक्षाविद् मारिया मन्टेश्वरीले राखेकी थिइन्। उनले बालबालिकाको प्राकृतिक क्षमता र सिकाईप्रतिको जन्मजात जिज्ञासालाई केन्द्रमा राखेर 'वैज्ञानिक शिक्षा' को अवधारणा विकास गरिन्। मन्टेश्वरी पद्धति केवल एक शैक्षिक ढाँचा मात्र होइन, यो 'बाल मनोविज्ञान' (Child Psychology) मा आधारित एक गहन दर्शन हो। यसले बालबालिकालाई एक 'सक्रिय अन्वेषक' का रूपमा स्वीकार गर्छ, जहाँ बालबालिकाको बौद्धिक, शारीरिक र भावनात्मक विकासलाई उनीहरूको नैसर्गिक गतिमा अघि बढ्न दिइन्छ ।

१.२  बाल विकास र सिकाईको मर्म

 नकारी शिक्षा र डिजिटल शोषशोषण  'बाल विकास र सिकाई' (Child Development and Learning) को सिद्धान्तअनुसार, प्रारम्भिक बाल्यकाल मानव जीवनको यस्तो आधारशिला हो, जहाँ मस्तिष्कको ९० प्रतिशतभन्दा बढी विकास हुन्छ। यस अवधिमा बालबालिकालाई दबाबमुक्त वातावरण, खेल-आधारित सिकाई (Play-way method) र प्रेमपूर्ण मार्गदर्शनको आवश्यकता पर्दछ। मारिया मन्टेश्वरीको मान्यताअनुसार, बालबालिकाको सिकाई कुनै 'असाइनमेन्ट' वा 'होमवर्क' को बोझमा होइन, बरु उनीहरूले वातावरणबाट स्वतन्त्र रूपमा लिने अनुभवमा आधारित हुनुपर्छ। मन्टेश्वरी पद्धतिको मुख्य दर्शन बालबालिकालाई 'स्वतन्त्रता' र 'सम्मान' प्रदान गर्नु हो, जसले उनीहरूमा आत्मविश्वास र आत्मनिर्भरताको विकास गर्छ।

१.३ व्यावसायिक विचलन: आदर्श र यथार्थको खाडल

 दुर्भाग्यवश, आज नेपालको सन्दर्भमा 'मन्टेश्वरी' र 'प्रारम्भिक बाल विकास' (ECED) का नाममा भइरहेको अभ्यास मारिया मन्टेश्वरीको वास्तविक दर्शन र बाल विकासको वैज्ञानिक सिद्धान्तभन्दा निकै टाढा पुगिसकेको छ। अहिलेका अधिकांश मन्टेश्वरी विद्यालयहरूले आफ्नो व्यावसायिक नाफाका लागि यसलाई एउटा 'मार्केटिङ ब्रान्ड' का रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। आदर्श र यथार्थबीचको यो खाडल यति फराकिलो भइसकेको छ कि शिक्षा अब बालबालिकाको नैसर्गिक अधिकार नभई अभिभावकको आर्थिक क्षमता परीक्षण गर्ने 'व्यापारिक वस्तु' मा रूपान्तरित भएको छ।

१.४ शिक्षाको मन्दिर र भविष्यप्रतिको चिन्ता

बालबालिकाको भविष्य निर्माण गर्ने यो प्रारम्भिक चरणमा विद्यालयहरूले देखाएको यो व्यावसायिक विचलनले गम्भीर चिन्ता निम्त्याएको छ। कुनै समय 'शिक्षाको मन्दिर' मानिने विद्यालयहरू आज अभिभावकलाई भावनात्मक रूपमा ब्ल्याकमेल गर्ने र विज्ञापनको चपेटामा पार्ने 'डिजिटल एजेन्सी' का रूपमा विकसित भएका छन्। यदि यस्तो अवस्था जारी रहने हो भने, हाम्रा बालबालिकाहरूले सिक्ने कुराभन्दा प्रदर्शन (Performance) गर्ने बानी बढी सिक्नेछन्, जसले दीर्घकालमा उनीहरूको सिर्जनशीलता र मौलिकतालाई नै खतरामा पार्नेछ। शिक्षामा भइरहेको यो विचलनले केवल अहिलेको पुस्तालाई मात्र होइन, समग्र शैक्षिक प्रणाली र सामाजिक संरचनालाई नै कमजोर बनाइरहेको छ, जसको सुधार आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो । 

 

२ . प्रदर्शनकारी शिक्षा र डिजिटल शोषण  (The Culture of Performance)

२.१ फोटो-सुट र विज्ञापनको नाममा बालबालिकाको गोपनीयताको हनन

आज अधिकांश मन्टेश्वरी विद्यालयहरू सिकाइका लागि आवश्यक गुणस्तरीय शैक्षिक सामग्री वा शिक्षकको तालिममा लगानी गर्नुको साटो महँगा क्यामेरा, अत्याधुनिक 'ग्याजेट्स' र व्यावसायिक फोटोग्राफर राख्नमा बढी केन्द्रित छन्। सामाजिक सञ्जालमा दैनिक रूपमा बालबालिकाका तस्बिर र भिडियोहरू पोस्ट गर्ने होडबाजीले शिक्षाको मर्ममाथि प्रहार गरिरहेको छ। बालबालिकाको गोपनीयताको अधिकारलाई पूर्णतः बेवास्ता गर्दै, उनीहरूलाई विद्यालयको 'मार्केटिङ मोडल' का रूपमा प्रयोग गरिनु अत्यन्तै आपत्तिजनक छ। कलिला बालबालिकाहरूलाई 'कन्टेन्ट' का रूपमा प्रयोग गरेर विद्यालयहरूले आफ्नो व्यावसायिक प्रचारबाजी गरिरहेका छन्, जसले

भविष्यमा ती बालबालिकाको डिजिटल पहिचान र सुरक्षामा समेत प्रश्नचिह्न खडा गर्न सक्छ ।

२.२ सामाजिक सञ्जालमा 'ब्राण्डिङ' र व्यावसायिक विकृति

विद्यालयहरूले सामाजिक सञ्जाललाई शैक्षिक संवादको माध्यम बनाउनुको साटो केवल आफ्नो 'ब्राण्डिङ' को हतियार बनाएका छन्। यहाँ 'बर्थडे सेलिब्रेशन' लाई एउटा विशेष 'अफर' वा 'प्याकेज' का रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। जब विद्यालयले जन्मदिन मनाउने विषयलाई व्यावसायिक विज्ञापनको माध्यम बनाउँछ, तब त्यसले अभिभावकको मनमा "मेरो बच्चाको पनि त्यस्तै तामझामसहित मनाइदिनुपर्ने हो कि?" भन्ने भावनात्मक दबाब (Emotional Pressure) सिर्जना गर्छ। यस्तो कार्यले विद्यालयलाई संस्कार सिकाउने केन्द्रभन्दा पनि नाफाखोरी 'डिपार्टमेन्टल स्टोर' का रूपमा उभ्याएको छ।

२.३ 'सरस्वती' को मन्दिरमा 'लक्ष्मी' को खोजी:  यथार्थ

शिक्षाको क्षेत्रमा देखिएको सबैभन्दा डरलाग्दो विसंगति भनेको 'सरस्वती पूजा' जस्ता पवित्र शैक्षिक पर्वहरूलाई 'मार्केटिङ टुल' मा रूपान्तरण गर्नु हो। हिन्दु दर्शनमा सरस्वतीलाई ज्ञान, कला र विवेककी अधिष्ठात्री देवी मानिन्छ, तर आजका केही व्यावसायिक विद्यालयहरूले उनलाई 'धनकी देवी' लक्ष्मीको अवतारमा परिणत गरिदिएका छन्। विद्यालयहरूले 'सरस्वती पूजा विशेष अफर' भन्दै विज्ञापन गर्दा के बुझिन्छ भने, उनीहरूका लागि सरस्वतीको पूजा ज्ञानको अभिवृद्धि गर्न होइन, बरु 'एडमिसन' बढाएर धन थुपार्ने एउटा अवसर मात्र हो।

जब ज्ञानकी देवीको पूजामा 'विशेष छुट' वा 'अफर' को लेबुल टाँसिन्छ, तब त्यो पूजा नभएर एउटा 'व्यापारिक कारोबार' मा सीमित हुन पुग्छ। विद्यालयका प्रचारकहरूले सरस्वतीका नाममा अभिभावकलाई लोभ्याएर आफ्नो ढुकुटी भर्ने जुन जुक्ति निकालेका छन्, त्यो वास्तवमा शैक्षिक मूल्य र मान्यतामाथिको ठूलो उपहास हो। सरस्वती पूजाको दिनमा बालबालिकालाई ज्ञानको बाटो देखाउनुको साटो "हाम्रो विद्यालयमा भर्ना हुनुहोस्, यति प्रतिशत छुट पाउनुहोस्" भन्ने सन्देश सामाजिक सञ्जालमा छर्नु भनेको ज्ञानकी देवीलाई धनको लोभमा व्यापारिक वस्तुका रूपमा बिक्री गर्नु नै हो। यस्तो परम्पराले हाम्रो शिक्षा प्रणाली ज्ञानबाट विमुख भएर केवल 'व्यापारिक चतुर्याइँ' तर्फ उन्मुख हुँदै गएको स्पष्ट संकेत गर्छ।

२.४ अभिभावकहरूमाझ सिर्जना गरिएको 'डर' (FOMO) र व्यापारिक लाभ

विद्यालयहरूले अभिभावकहरूमा 'मेरो सन्तान पछाडि पर्ने हो कि' भन्ने मनोवैज्ञानिक त्रास (Fear of Missing Out - FOMO) लाई आफ्नो नाफाको मुख्य आधार बनाएका छन्। सामाजिक सञ्जालमा विद्यालयले पोस्ट गरेका भड्किला तस्बिरहरू देखेर धेरै अभिभावकहरू बाध्य भएर आफ्ना ३ वर्षका बालबालिकालाई त्यस्ता विद्यालयमा भर्ना गराउन पुग्छन्। 'अमुक विद्यालयमा नपठाए बच्चाको भविष्य बिग्रिन्छ' भन्ने सामाजिक मान्यता वा भ्रमलाई विद्यालयहरूले सुनियोजित रूपमा मलजल गरिरहेका छन्।

यसको मुख्य उद्देश्य बालबालिकाको खुसी वा सिकाइ होइन, बरु अधिकभन्दा अधिक अभिभावकलाई आकर्षित गरेर 'एडमिसन' सुनिश्चित गर्नु हो। यसरी शिक्षामा 'फोटो-सुट' को चमकलाई प्राथमिकता दिँदा विद्यालयको वास्तविक शैक्षिक वातावरण, शिक्षकको योग्यता र बालबालिकाको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत पक्षहरू छायामा परेका छन्। बालबालिकाको शिक्षालाई 'अफर' र 'डिस्काउन्ट' सँग जोडेर गरिने यस्तो व्यावसायिक रणनीतिले शिक्षाको गरिमालाई धुमिल बनाएको छ, जसलाई समयमै रोक्न नसके हामीले एउटा स्वस्थ शैक्षिक पुस्ता निर्माण गर्न सक्ने छैनौं। 

३. बाल मनोविज्ञानको उपेक्षा र व्यावसायिक जालसाजी (Psychological & Professional Neglect )

३.१  अवैज्ञानिक 'असाइनमेन्ट' र बाल मस्तिष्कमाथिको प्रहार

 बाल मनोविज्ञानका अनुसार ३ देखि ६ वर्षका बालबालिकाको सिकाइको मुख्य माध्यम 'खेल' र 'स्वस्फूर्त अनुभव' हो। तर, आजका तथाकथित 'ब्रान्डेड' मन्टेश्वरीहरूले बाल मनोविज्ञानको धज्जी उडाउँदै बालबालिकालाई 'होमवर्क' र 'असाइनमेन्ट' को भारी बोकाइरहेका छन्। यहाँ एउटा तीतो यथार्थ के छ भने, गुणस्तरीय शिक्षाको ठूला-ठूला गफ दिने यस्ता संस्थाहरूले शब्दको जादुगरीमार्फत अभिभावकलाई झुक्याउने गरेका छन्। उनीहरूले जानी-जानी 'होमवर्क' शब्दलाई हटाएर त्यसको ठाउँमा 'असाइनमेन्ट' शब्दको प्रयोग गरिरहेका छन्, ताकि बजारमा उनीहरूले आफूलाई 'परम्परागत' होइन 'आधुनिक र वैज्ञानिक' शिक्षा दिने संस्थाका रूपमा स्थापित गर्न सकून्। वास्तवमा यो केवल 'शब्दको खेल' (Wordplay) मात्र हो। उनीहरूको भित्री सोच र कार्यशैली आज पनि त्यही पुरानो परम्परावादी र घोकाउने शैलीमा आधारित छ। केवल नाम फेरेर 'असाइनमेन्ट' भन्दा शिक्षा 'क्वालिटी' हुन्छ भन्ने भ्रम छर्दै उनीहरूले बालबालिकाको कलिलो मस्तिष्कमाथि खेलवाड गरिरहेका छन्। कलिला हातहरूलाई पेन्सिल समात्न लगाउनु र घरमा आएपछि समेत किताबको भारी थुपार्नु भनेको बालबालिकाको नैसर्गिक उत्सुकतालाई 'मार्केटिङ' को स्वार्थमा बलि चढाउनु हो।

३.२  विदेशी लोगो र 'फेक कोलाबरेसन': एक शैक्षिक ठगी

शिक्षाको व्यापारमा अहिलेको सबैभन्दा ठूलो जालसाजी भनेको 'विदेशी लोगो' र 'अन्तर्राष्ट्रिय आबद्धता' को झुटो दाबी हो। यस क्षेत्रमा दुई प्रकारका धन्दाहरू चलिरहेका छन्: पहिलो, केही विद्यालयहरूले नामै नसुनेका विदेशी संस्था वा अनलाइन कोर्षहरूसँग केही डलर तिरेर 'कोलाबरेसन' वा 'एफिलिएसन' को सम्झौता गर्छन् र त्यसैलाई भित्तामा ठूलो लोगोका रूपमा टाँसेर अभिभावकलाई ठग्छन्। यहाँ ती विद्यालयहरूको नियत नै केवल 'लोगो' को व्यापार गर्नु हो, जहाँ त्यो सम्झौताको शैक्षिक मूल्य शून्य हुन्छ। दोस्रो, अझ डरलाग्दो पक्ष भनेको त्यस्ता विद्यालयहरूको छ, जसले कुनै पनि किसिमको सम्झौता वा आबद्धता नै नगरी केवल इन्टरनेटबाट लोगो डाउनलोड गरेर आफ्नो विद्यालयको नामसँग जोडेर प्रचार गर्छन्। यो सरासर 'शैक्षिक जालसाजी' हो। यस्ता विद्यालयका लागि ती लोगोहरू केवल नाफा बढाउने 'स्टिकर' मात्र हुन्, जसले हाम्रो नेपाली माटो र हावापानी सुहाउँदो पाठ्यक्रमको अपमान गरिरहेका छन्। विदेशी लोगोको आडमा गरिने यस्तो 'भ्रामक व्यापार' ले शिक्षालाई 'विश्वस्तरीय' बनाउने होइन, बरु अभिभावकको विश्वासमाथि घात गरेर स्वदेशी शिक्षाको मौलिकतालाई नै धराशायी बनाइरहेको छ।

३.३  शिक्षकको श्रम, सम्मान र क्षमताको अपमान

शैक्षिक संस्थाको वास्तविक मेरुदण्ड शिक्षक हुन्, तर दुर्भाग्यवश आजका अधिकांश व्यावसायिक विद्यालयहरूमा शिक्षकको श्रम र आत्मसम्मानको कुनै मूल्य छैन। एउटा विद्यालयले सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर पोस्ट गर्न खटाएको सामान्य 'फोटोग्राफर' लाई आकर्षक पारिश्रमिक दिन्छ, तर बालबालिकाको भविष्य निर्माण गर्ने शिक्षकलाई 'न्यूनतम ज्याला' मा काममा लगाउँछ। शिक्षकको यो दुरावस्था निजी र सरकारी दुवै क्षेत्रमा उत्तिकै भयावह छ। सरकारी विद्यालयहरूद्वारा सञ्चालित बालविकास केन्द्रहरूमा समेत राजनीतिक भागबन्डाका कारण अयोग्य व्यक्तिहरूलाई नियुक्त गरिएको छ, जसको शिक्षण र सिकाइ प्रक्रियासँग 'गोरु बेचेको साइनो' सम्म पनि छैन। अर्कोतर्फ, निजी विद्यालय सञ्चालकहरूले पनि आफन्त, नातागोता र समाजका सोझा-साझा व्यक्तिहरूलाई सस्तो श्रममा नियुक्त गरिरहेका छन्। उनीहरूलाई विभिन्न प्रकारका प्रलोभन, डर-धम्की र बार्गेनिङमार्फत शोषण गर्ने प्रवृत्तिले शिक्षामा 'आधुनिक दासता' को अभ्यास गराइरहेको छ। राजनीति र नाफाको चपेटामा परेका शिक्षकहरू केवल विद्यालय सञ्चालकका 'पुतली' बनेका छन्। जब शिक्षकले आफ्नो जीविकोपार्जनका लागि दैनिक संघर्ष गर्नुपर्छ र आत्मसम्मान गुमाएर काम गर्नुपर्छ, तब उनीहरूबाट बालबालिकाको मनोविज्ञान बुझ्ने र गुणस्तरीय शिक्षण गर्ने अपेक्षा गर्नु दिवास्वप्न मात्र हो। शिक्षा नाफाको गणित होइन, यो त एउटा गुरु र चेलाबीचको जीवन्त सम्बन्ध हो, जसलाई यी संस्थाले निर्ममतापूर्वक कुल्चिरहेका छन् ।

४. सुधारका लागि बृहत् कार्ययोजना: शिक्षामा पुनर्जागरण र जवाफदेहिता

नेपालको शैक्षिक परिदृश्यमा यतिखेर जुन किसिमको व्यावसायिक अराजकता मौलाएको छ, त्यसले शिक्षाको मर्ममाथि गम्भीर प्रहार गरिरहेको छ। 'शिक्षाको मन्दिर' भनिएका विद्यालयहरू आज 'विज्ञापनका एजेन्सी' र 'नाफाखोरी डिपार्टमेन्टल स्टोर' का रूपमा रूपान्तरित भएका छन्। बालबालिकाको नैसर्गिक सिकाइलाई 'व्यापारिक मेनु' मा बदल्ने, सरस्वती पूजा जस्ता पर्वमा 'डिस्काउन्ट' अफर दिने, विदेशी लोगो र फेक कोलाबरेसनको नाममा अभिभावकलाई ठग्ने, र कलिला बालबालिकाको गोपनीयता हनन गर्दै उनीहरूलाई 'कन्टेन्ट' का रूपमा प्रयोग गर्ने जुन हर्कत भइरहेको छ, त्यसलाई रोक्न सानातिना सुधारले मात्र पुग्दैन। यसका लागि राज्यको कठोर नीतिगत हस्तक्षेप र निजी क्षेत्रको स्वेच्छाचारितामाथि पूर्ण नियन्त्रण अपरिहार्य छ।

४.१. सरकारी जवाफदेहिता र नीतिगत क्रान्ति

·         अनिवार्य सरकारी शिक्षा: सार्वजनिक पद धारण गरेका वा राज्यकोषबाट तलब-भत्ता लिने जनप्रतिनिधि र कर्मचारीका सन्तानलाई अनिवार्य रूपमा सरकारी विद्यालयमा पढाउने नीति लागु गरिनुपर्छ। यो कदमले सार्वजनिक शिक्षाप्रतिको राज्यको स्वामित्व बढाउनेछ र सरकारी विद्यालयको गुणस्तर सुधार गर्न आधारशिला खडा गर्नेछ।

·         बालविकासको पुनर्संरचना: सरकारी बालविकास केन्द्रहरूमा व्याप्त राजनीतिक भागबन्डा, अयोग्य नियुक्ति र शिक्षण-सिकाइसँग साइनो नभएका व्यक्तिको हालीमुहालीलाई अन्त्य गर्दै, विषयगत दक्षता र बाल मनोविज्ञानमा विज्ञता हासिल गरेका जनशक्तिलाई मात्र प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा नियुक्त गरिनुपर्छ।

४.२ . निजी विद्यालयमा सुधार र नियमन: अराजकताको विस्तृत चिरफार

निजी विद्यालयहरूमा मौलाएको व्यावसायिक अराजकता र यसले अभिभावक तथा बालबालिकामा पारेको प्रभावलाई निम्न बुँदामा विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ:

·         भौतिक पूर्वाधारको आडमा भइरहेको शोषण: अधिकांश निजी विद्यालयहरूले 'स्मार्ट क्लास', 'एयर-कन्डिसन' र भव्य भवनहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षाको मानकका रूपमा अघि सारेका छन्। तर, यथार्थमा यी भौतिक संरचनाहरू बालबालिकाको सिकाईका लागि नभई अभिभावकलाई आकर्षित गर्ने 'मार्केटिङ टुल' (Marketing Tool) मात्र हुन्। यी विद्यालयहरूले अनावश्यक भौतिक चकाचौंध देखाएर अभिभावकबाट चर्को शुल्क असुल्छन्, जबकि बालबालिकालाई उमेर सुहाउँदो, तनावमुक्त र सृजनात्मक वातावरण दिन पूर्णतः असफल छन्।

·         CDL र मनोविज्ञानको नाममा ढोंग: विद्यालयहरूले बालबालिकाको मनोवैज्ञानिक अवस्था (Child Psychology) र बाल विकास तथा सिकाई (Child Development and Learning - CDL) का सिद्धान्तहरूलाई आफ्नो ब्रोसरमा विज्ञापनका रूपमा मात्र प्रयोग गरेका छन्। कक्षाकोठाको भित्री दृश्य भने नितान्त फरक छ—जहाँ बालबालिकालाई खेल, खोजी र स्वतन्त्रताका सट्टा गृहकार्य र होमवर्कको भारीले थिचिन्छ। CDL को सही अर्थ बालबालिकालाई उनीहरूको विकासको चरणअनुसार सिक्ने अवसर दिनु हो, तर यहाँ यसलाई केवल कागजी रूपमा मात्र सीमित राखेर शिक्षकहरूलाई 'मार्केटिङ एजेन्ट' का रूपमा प्रयोग गरिएको छ।

·         झुटा प्रचार र 'फेक कोलाबरेसन': विद्यालयहरूले अनलाइन माध्यमबाट विदेशी लोगोहरू डाउनलोड गरी आफ्नो विद्यालयको 'भित्ता' मा सजाएर अभिभावकलाई 'अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तर' को भ्रम छर्दै आएका छन्। यसलाई 'फेक कोलाबरेसन' भनिन्छ, जहाँ विदेशी संस्थाहरूसँग कुनै वास्तविक शैक्षिक आदानप्रदान हुँदैन, केवल डलर तिरेर प्राप्त गरिएका लोगोहरूलाई 'ब्रान्डिङ' को हतियार बनाइन्छ। यस्ता हर्कतले नेपाली माटो सुहाउँदो पाठ्यक्रमको अपमान गरिरहेका छन्।

·         अभिभावकमा 'FOMO' को सिर्जना र व्यापारिक लाभ: विद्यालयहरूले अभिभावकमा 'Fear of Missing Out' (FOMO) अर्थात् 'केही छुट्ने हो कि भन्ने डर' को मनोविज्ञानलाई सुनियोजित रूपमा मलजल गरेका छन्।

o    FOMO को अर्थ: यो एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक त्रास हो, जहाँ अभिभावकहरूलाई "यदि मेरो सन्तानलाई यो अमुक महँगो विद्यालयमा नपठाए उनीहरूको भविष्य बिग्रिनेछ वा उनीहरू साथीहरूभन्दा पछाडि पर्नेछन्" भन्ने भ्रममा पारिन्छ।

o    यसको प्रयोग: विद्यालयहरूले सामाजिक सञ्जालमा बालबालिकाका तस्बिर र भिडियोहरू पोस्ट गर्दै, 'बर्थडे अफर' र 'सरस्वती पूजा विशेष छुट' जस्ता भ्रामक विज्ञापन मार्फत अभिभावकलाई FOMO को जालमा फसाउँछन्। उनीहरूको मुख्य उद्देश्य बालबालिकाको सिकाइ भन्दा 'एडमिसन' सुनिश्चित गर्नु र विद्यालयलाई 'व्यापारिक मेनु' अनुसार सञ्चालन गर्नु मात्र हो।

·         शिक्षाको 'व्यापारिक मेनु' र दण्डहीनता: निजी विद्यालयहरूले CDC (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र) को सरकारी पाठ्यक्रमलाई लत्याउँदै आफ्नै 'व्यापारिक मेनु' लादिरहेका छन्। जुन विद्यालयले शिक्षालाई मुनाफाको साधन मान्दछ, उसले सरस्वती पूजालाई पनि एउटा 'डिस्काउन्ट अफर' का रूपमा लिनु कुनै अनौठो कुरा भएन। राज्यको नियामक निकायहरू यस्ता विद्यालयको 'भोज-भतेर' र 'पाहुना सत्कार' मा रमाइरहेका छन्, जसले गर्दा यस्ता विद्यालयमाथि कुनै कानुनी कारबाही हुन सकेको छैन।

४.३ . शिक्षकको मर्यादा र पेसागत सुरक्षा: एक दार्शनिक र व्यावहारिक संकट

शिक्षा क्षेत्रको मेरुदण्डका रूपमा रहेका शिक्षकहरू आज विद्यालय सञ्चालकहरूको 'व्यावसायिक स्वार्थ' को चेपुवामा परेका छन् । यस अवस्थालाई सुधार गर्न निम्न बुँदाहरूमा व्यापक परिवर्तन आवश्यक छ:

·         श्रमको सम्मान र 'मार्केटिङ एजेन्ट' बाट मुक्ति: अधिकांश निजी विद्यालयहरूले शिक्षकलाई शिक्षण कार्यभन्दा बढी विद्यालयको 'मार्केटिङ एजेन्ट' को रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। शिक्षकले पढाउनुभन्दा बढी सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर पोस्ट गर्ने, अभिभावकलाई फोन गरेर 'एडमिसन' का लागि दबाब दिने र सञ्चालकको 'पीआर' (PR) गर्ने काममा समय खर्चिनुपर्ने बाध्यता छ। न्यून पारिश्रमिक दिने र शिक्षकको श्रमलाई नाफाको गणितमा जोख्ने यो प्रवृत्ति 'शैक्षिक दासता' को नयाँ रूप हो। शिक्षकको आत्मसम्मान सुरक्षित गर्न न्यूनतम पारिश्रमिकको ग्यारेन्टी, कामको घण्टाको निर्धारण र उनीहरूलाई शिक्षण कार्यमा मात्र केन्द्रित गराउने नीति अनिवार्य छ।

·         योग्यता प्रणाली (Meritocracy) को स्थापना: सरकारी होस् वा निजी, शिक्षा क्षेत्रमा व्याप्त राजनीतिक हस्तक्षेप, नातावाद र कृपावादले योग्य र सिर्जनशील शिक्षकहरूको मनोबल गिरेको छ। सरकारी विद्यालयमा राजनीतिक भागबन्डाका आधारमा हुने नियुक्ति र निजीमा आफन्त वा सस्तो श्रम खोज्ने प्रवृत्तिले 'गुणस्तरीय शिक्षा' को नारालाई गिज्याइरहेको छ। योग्यता प्रणाली (Meritocracy) को अर्थ हो—जसको क्षमता बढी छ, उसैले शिक्षण गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। जबसम्म नियुक्ति प्रक्रियामा पारदर्शी र प्रतिस्पर्धात्मक अभ्यास हुँदैन, तबसम्म शिक्षामा गुणस्तरको अपेक्षा गर्नु निरर्थक छ।

४.४. अभिभावक र सचेतना: भ्रमको पर्दा हटाउने समय

अभिभावकहरू आज 'ब्रान्ड' र 'लोगो' को चकाचौंधमा फसेर बालबालिकाको नैसर्गिक अधिकारबाट विमुख भइरहेका छन्। यसलाई सच्याउन सचेतनामूलक रूपान्तरण आवश्यक छ:

·         ब्रान्ड र लोगोको भ्रमबाट मुक्ति: आज अभिभावकहरूमा 'महँगो शुल्क = उत्कृष्ट शिक्षा' भन्ने भ्रम जबर्जस्ती छरिएको छ। 'विदेशी लोगो' र 'फेक कोलाबरेसन' टाँसिएका विद्यालयहरूले अभिभावकको मनोविज्ञानसँग खेल्दै उनीहरूलाई आर्थिक शोषण गरिरहेका छन्। सचेत अभिभावकत्वको अर्थ 'लोगो' हेर्ने होइन, बरु विद्यालयले बालबालिकालाई कस्तो वातावरण दिइरहेको छ, शिक्षकहरूको योग्यता के छ र उनीहरूले बालबालिकाको सिर्जनशीलतालाई कति सम्मान गर्छन् भन्ने बुझ्नु हो।

·         सार्वजनिक शिक्षाप्रति विश्वासको पुनर्जागरण: राज्यकोषबाट सुविधा लिने जनप्रतिनिधि र कर्मचारीहरूले आफ्ना सन्तानलाई अनिवार्य रूपमा सरकारी विद्यालयमा पढाउने नीति लागु हुनुपर्छ। यो कुनै रहर वा विकल्प होइन, बरु सार्वजनिक शिक्षालाई माथि उठाउने एकमात्र अचूक उपाय हो। जब 'राज्य' र 'समाज' को प्रतिनिधित्व गर्ने वर्गका सन्तान सरकारी विद्यालयको बेन्चमा बस्नेछन्, तब मात्र सरकारी विद्यालयको भौतिक अवस्था, शिक्षकको मर्यादा र पाठ्यक्रमको स्तरमा सुधार आउनेछ ।

·         व्यापारिक धन्दाको अन्त्य: शिक्षा नाफा कमाउने व्यापारिक धन्दा होइन, यो भविष्य निर्माण गर्ने एउटा सामाजिक दायित्व हो । विद्यालयहरूले 'शिक्षाको मन्दिर' को गरिमा बिर्सेर 'विज्ञापनको एजेन्सी' को भूमिका निभाउँदै गर्दा, राज्यले उनीहरूको स्वेच्छाचारितामाथि कडा नियन्त्रण गर्नुपर्छ। अभिभावकहरूले पनि शिक्षाको नाममा भइरहेको यो व्यापारिक अराजकतालाई बुझ्नुपर्छ; किनकि, बालबालिकाको कलिलो मस्तिष्क 'अफर' वा 'छुट' दिने वस्तु होइन, यो त राष्ट्रको भविष्यको जग हो ।

५.   निष्कर्ष  : शिक्षाको पुनरागमन र व्यावसायिक अराजकताको अन्त्य

हामीले आज जुन शैक्षिक अराजकताको चर्चा गर्यौँ, त्यो केवल केही विद्यालयहरूको समस्या मात्र होइन; यो त हाम्रो समाजको भविष्यमाथि गरिएको गम्भीर खेलवाड हो । शिक्षालाई 'ज्ञानको स्रोत' बाट 'मुनाफाको वस्तु' मा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रियाले आज बालबालिकाको सिर्जनशीलता र मौलिकतालाई 'व्यापारिक मेनु' को चंगुलमा फसाएको छ । विदेशी लोगोको भ्रम, असाइनमेन्टको बोझ, र शिक्षकको श्रमको अपमान—यी सबै तथ्यहरूले हाम्रो शिक्षा प्रणाली एउटा 'व्यापारिक धन्दा' मा परिणत हुँदै गएको स्पष्ट संकेत गर्छन् ।

५.१  शिक्षाको व्यापारीकरण रोक्न सामूहिक सचेतना र जिम्मेवार कदम:

 शिक्षाको व्यापारीकरण रोक्न कुनै एउटा निकायको प्रयासले मात्र सम्भव छैन; यसका लागि राज्य, सञ्चालक, शिक्षक र अभिभावकको सामूहिक संकल्प आवश्यक छ । राज्यले शिक्षालाई व्यापारिक वस्तुका रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिलाई कानुनतः बन्देज लगाउनुपर्छ र शिक्षामा संलग्न हरेक निकायलाई 'सामाजिक उत्तरदायित्व' को कसीमा तौल्नुपर्छ । अभिभावकहरूले पनि 'ब्रान्ड' र 'लोगो' को चकाचौंधभन्दा माथि उठेर आफ्ना सन्तानको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य र नैसर्गिक सिकाइ अधिकारलाई प्राथमिकता दिने समय आएको छ । यदि हामीले समयमै यो 'FOMO' (पछि पर्ने डर) को मनोविज्ञानलाई तोड्न सकेनौँ भने, हामीले एउटा यस्तो पुस्ता जन्माउनेछौँ, जो ज्ञानभन्दा बढी 'प्रमाणपत्र' र 'लोगो' को दास हुनेछ ।

५.२  विद्यालयलाई फेरि ज्ञानको केन्द्र बनाउने संकल्प:

अन्ततः विद्यालयहरूलाई फेरि 'ज्ञानको पवित्र केन्द्र' बनाउनु नै हाम्रो अन्तिम ध्येय हुनुपर्दछ । यो त्यस्तो केन्द्र हो जहाँ बालबालिकाले 'अफर' र 'डिस्काउन्ट' होइन, बरु सत्य, विवेक र मानवीय संवेदना सिक्छन् । शिक्षकहरू 'मार्केटिङ एजेन्ट' होइन, बरु बालबालिकाको भविष्य निर्माण गर्ने 'शिल्पकार' का रूपमा सम्मानित हुने वातावरण निर्माण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।

हामीले शिक्षालाई 'बजारको वस्तु' बाट 'राष्ट्रिय विकासको जग' मा पुनः स्थापित गर्नैपर्छ। शिक्षाको सुधार भनेको भवनको भौतिक चकाचौंध होइन, बरु बालबालिकाको मस्तिष्कमा कस्तो विचार रोपिएको छ भन्ने कुरा हो। आजको हाम्रो यो सचेतना र विद्रोहको स्वर केवल एउटा लेखको निष्कर्ष मात्र होइन, यो आगामी पुस्तालाई जोगाउने एउटा 'शैक्षिक संकल्प' पनि हो। विद्यालयलाई फेरि ज्ञानको मन्दिर र शिक्षकलाई गुरुको मर्यादामा फर्काउनु नै समृद्ध भविष्यको एकमात्र मार्ग हो ।