क्या आप अपने नाम के आगे डॉक्टर लगाना चाहते हैं ?

भागवतको विवेक र कुरियरको डाक्टरसाब

-भागवत देव भट्ट

१. पृष्ठभूमि : नाराको बजार र रित्तो मियो

आजका विश्वविद्यालय र शिक्षालयहरू ज्ञानका मन्दिर हुन् कि कर्पोरेट हाउसका सोरुम ?  यो प्रश्नले हरेक सचेत नागरिकको मथिंगल हल्लाइरहेको छ । चम्किला होर्डिङ बोर्ड, टाइ-सूटमा ठाँटिएका विद्यार्थी, र चिल्ला गाडीको ताँतीभित्र एउटा भव्य र दार्शनिक नारा खुब देखिन्छ—"Wisdom, Virtue, Progress" (ज्ञान/विवेक, सदाचार/सद्गुण, र प्रगति) । सुन्दा कति पावन, कति आदर्श र कति ओझपूर्ण !  विद्यालयको प्रवेशद्वारमै गाडिएको हुन्छ अर्को एउटा पूरक वाक्य—"Enter to learn, leave to serve" (सिक्नका लागि प्रवेश गर, सेवाका लागि प्रस्थान गर) ।

तर, जब यी महान् शब्दहरूलाई समाजको कठोर यथार्थसँग कसिन्छ, तब एउटा क्रूर र भद्दा ठट्टा सतहमा आउँछ । यहाँ न त 'विज्डम' (विवेक) को खोजी छ, न त 'भर्च्यु' (सदाचार) को अभ्यास । बरु यहाँ 'प्रगति' (Progress) को एउटा यस्तो संकुचित भाष्य तयार पारिएको छ, जसको एकमात्र मापदण्ड महँगो फि, ब्रान्डेड बिल्डिङ र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बिक्ने 'मेसिन' को उत्पादन हो । अनि त्यो "सेवाका लागि प्रस्थान" को अर्थ त झन् कति टिठलाग्दो बनाइयो भने—त्यो सेवा आफ्नै माटो र देशका लागि होइन, बरु त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको बाटो हुँदै विदेशी भूमि र विदेशी कम्पनीहरूको 'सेवा' का लागि प्रस्थान गर्ने पासपोर्ट तयार पार्नु मात्र रहन गयो । आधुनिक भनिने शिक्षाले भव्य महल त दियो, तर त्यो महलले विवेक र सदाचार होइन, कर्पोरेट दास मात्र उत्पादन गरिरहेको छ ।

हामी यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौँ, जहाँ 'गुणस्तरीय शिक्षा' (Quality Education) को परिभाषा केबल एउटा  ग्रेड सिट  को 'A+' ग्रेडमा आएर खुम्चिएको छ । तर, यो कस्तो गुणस्तर हो, जसले मानिसलाई अक्षर चिन्न त सिकायो, तर छिमेकीको रोदन चिन्न सिकाएन ?  कम्प्युटरको कोडिङ त सिकायो, तर जीवनको कठीन मोडमा आफैँलाई सम्हाल्ने 'लाइफ कोड' सिकाएन ?

यहीँनेर पूर्वीय दर्शनको मियो, श्रीमद्भागवत महापुराणको सान्दर्भिकता टड्कारो भएर आउँछ । भागवत केवल एउटा धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, यो त चेतनाको, जीवन व्यवस्थापनको र एउटा आदर्श नागरिक निर्माणको उत्कृष्ट विश्वविद्यालय हो । आजको कङ्क्रिटको जङ्गल जस्तो शिक्षा र भागवतको ज्ञान-गङ्गाबीचको तुलनात्मक विमर्शले मात्रै नेपाली शिक्षाको वास्तविक रोग र त्यसको ओखती पत्ता लगाउन सक्छ ।

२. भागवतीय दृष्टिकोण र आधुनिक 'क्वालिटी एजुकेसन' को भ्रम

श्रीमद्भागवतको चौथो स्कन्धमा राजा पृथुले एउटा ऐतिहासिक सभामा शिक्षा र ज्ञानको वास्तविक चरित्र कस्तो हुनुपर्छ भन्ने सन्दर्भमा एउटा कालजयी तर्क अगाडि सारेका छन् :

 

तद्वचो ह्यनुमोदेत क्रियते यद्यदाहृतम् ।

क्रियाफलस्य च समः सम्प्रदातुश्च वाचकः ॥

(श्रीमद्भागवतम् - ४.२१.४१)

यो श्लोकले आधुनिक 'क्वालिटी एजुकेसन' भनिने भ्रमको बेलुनलाई एकै झट्कामा फुटाइदिन्छ । राजा पृथु भन्छन्—त्यो ज्ञान मात्रै ज्ञान हो, जसलाई 'क्रिया' अर्थात् व्यवहारमा उतार्न सकिन्छ (क्रियते यद् यदाहृतम्) । तर, आजको नेपाली शिक्षाको अवस्था कस्तो छ ?

[प्राप्त ज्ञान / सिद्धान्त]  ──(आधुनिक शिक्षामा यहाँ निर विच्छेद छ)──>  [व्यावहारिक जीवन / कर्म]

हाम्रो शिक्षा प्रणाली कण्ठस्थीकरण (Rote Learning) मा आधारित छ । एउटा विद्यार्थीले विद्यालयमा 'इमानदारिता सबैभन्दा ठूलो नीति हो' भनेर कण्ठ गर्छ, परीक्षामा १०० मा ९५ अङ्क ल्याउँछ, र भविष्यमा त्यही अङ्कको ब्याज खाँदै लोकसेवा पास गरेर भ्रष्टाचारको फाइलमा पहिलो हस्ताक्षर गर्छ । यो कस्तो शिक्षा हो ?  भागवतले भन्छ—यदि तिम्रो ज्ञानले तिम्रो क्रिया (कर्म) लाई शुद्ध गर्दैन भने तिमीले पढेको शास्त्र केबल मस्तिष्कको बोझ मात्र हो ।

आजको 'क्वालिटी एजुकेसन' व्यापारिक ब्रान्डिङमा टिकेको छ । एसी क्लासरुम, स्मार्ट बोर्ड, र विदेशी लवजमा बोलिने अङ्ग्रेजीलाई गुणस्तरको मापक मानिएको छ । तर, श्रीमद्भागवतको सातौँ स्कन्धमा प्रह्लादले आफ्ना साथीहरूलाई दिएको उपदेश सम्झौँ :

"कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान्भागवतानिह  ।"

बाल्यकालदेखि नै 'भागवत धर्म' अर्थात् मानवीय मूल्य, करुणा, र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वको पाठ सिकाउनुपर्छ, जसलाई आधुनिक नाराले 'Virtue' भन्न त भन्यो तर व्यवहारमा लागू गरेन । आजको गुणस्तरले मानिसलाई 'म' र 'मेरो करियर' भन्दा माथि उठ्न सिकाउँदैन । यसले व्यक्तिलाई आगो जस्तै महत्त्वाकाङ्क्षी त बनाउँछ, तर पानी जस्तै शीतल र हितकारी बनाउन सक्दैन । हामीले 'करियर' बनाउने दौडमा 'चरित्र' निर्माणको अध्याय नै पाठ्यक्रमबाट गायब गरिदिएका छौँ ।

३. नाराको विरोधाभास : "Wisdom, Virtue, Progress" देखि "Leave to Serve" सम्मको ढोंग

अब चर्चा गरौँ ती बहुचर्चित स्लोगनहरूको—"Wisdom, Virtue, Progress" र "Enter to learn, leave to serve" । यी नाराहरू सुन्ने बित्तिकै लाग्छ, निजी विद्यालयहरू विद्यार्थीभित्र ज्ञानको दियो बाल्न, नैतिक आचरण सिकाउन र देशलाई प्रगतिको पथमा लैजान समाजको सेवा गर्ने त्यागी नागरिक उत्पादन गर्न रातदिन लागिपरेका छन् । तर, यो दाबीको भित्री पाटो हेर्ने हो भने, यसमा कलात्मक व्यङ्ग्य र तीतो यथार्थ लुकेको छ ।

विद्यालय छिर्ने बेला गेटमा लेखिएको हुन्छ—"Enter to learn" (सिक्नका लागि प्रवेश गर) । विद्यार्थी भित्र त छिर्छ, तर उसले त्यहाँ 'Wisdom' (विवेक) होइन, केबल कसरी 'नम्बर १' बन्ने र अरूलाई कसरी पछारेर अगाडि बढ्ने भन्ने स्वार्थी प्रतिस्पर्धाको गणित मात्र सिक्छ । विद्यालयको डिक्सनरीमा 'Virtue' (सदाचार) को अर्थ परीक्षामा कपि चोर्नु नहुने भन्ने प्राविधिक अनुशासनमा मात्रै सीमित छ, जीवनको इमानदारी र नैतिक मूल्यसँग त्यसको कुनै साइनो देखिँदैन ।

अनि जब विद्यालयको पढाई सकिन्छ, नाराले भन्छ—"Leave to serve" (सेवाका लागि प्रस्थान गर) । यहाँ आइपुग्दा यो नाराको घाँटी यसरी निमोठिन्छ कि, त्यो 'Progress' (प्रगति) र 'सेवा' को गन्तव्य बदलिएर विदेशी कन्सल्टेन्सी र खाडी वा युरोपको भिसा बन्न पुग्छ । विद्यालयले उसलाई आफ्नै गाउँ-ठाउँ, समाज र राष्ट्रको सेवा गर्न कहिल्यै प्रेरित गरेन । उसलाई त यसरी प्रोग्रामिङ गरियो कि, सर्टिफिकेट हातमा पर्ने बित्तिकै ऊ देशका लागि 'अनुत्पादक' बन्छ र विदेशी श्रम बजारको सेवा करना दौडिन्छ । यो कस्तो प्रगति (Progress) हो जसले देशलाई मानसिक र बौद्धिक रूपमा रित्तो बनाउँदैछ ?

यहाँ प्रगति र सेवा पक्कै छ, तर त्यो कस्तो छ भने :

·       अभिभावकले महँगो शुल्क तिरेर विद्यालयको वित्तीय 'प्रगति' सुनिश्चित गर्ने,

·       विद्यालयले त्यसबापत विवेक र सदाचारविहीन ' ग्रेड सिट  ' तयार पारिदिने,  

·       र अन्त्यमा त्यो विद्यार्थीले स्वदेश छाडेर विदेशी अर्थतन्त्रको 'सेवा' गर्ने !

यो त एउटा गज्जबको व्यापारिक चक्र (Business Cycle) भयो, जहाँ शिक्षाको आत्मा र वास्तविक सेवाभावबाहेक अरू सबै कुराको व्यापार छ ।

 

विज्ञापनको दाबी (The Illusion)	व्यवहारको यथार्थ (The Reality)
Wisdom (ज्ञान र विवेक)	ग्रेडसिटमा 'A+' ल्याउने घोकन्ते र यान्त्रिक ज्ञान
Virtue (सदाचार र नैतिक मूल्य)	भाषा र पहिचानलाई 'आउटडेटेड' ठान्ने उपभोक्तावादी कुरुप संस्कृति
Progress (प्रगति र उन्नति)	युवा जनशक्तिलाई कन्सल्टेन्सी मार्फत विदेश निर्यात गर्ने मेसिन
"Enter to learn, leave to serve"	सर्टिफिकेट सपिङ र विदेशमा 'सेवा/श्रम' गर्न पलायन

 निजी शिक्षालयका टाई र बेल्टमा बाँधिएका विद्यार्थीहरूलाई देख्दा लाग्छ, उनीहरू ज्ञान, विवेक र सेवाका साधक होइनन्, कुनै बहुराष्ट्रिय कम्पनीका कर्पोरेट प्रशिक्षार्थी हुन् । नेपाली भाषा बोल्दा जरिवाना तिर्नुपर्ने नियम भएका विद्यालयहरूले कुन राष्ट्रियता, कुन देशभक्ति र कुन समाजको सेवा गर्ने पाठ पढाउलान् ?  आफ्नै देशको माटो, भूगोल, र संस्कृतिलाई 'पिछडिएको' सोच्न सिकाउने यो प्रणालीले अन्ततः देशलाई युवाविहीन र सेवाभावविहीन बनाउने सुरुङ खनिरहेको छ ।

"Wisdom, Virtue, Progress" को बोर्ड झुण्ड्याउने संस्थाहरूले बच्चालाई समाजसँग जोड्न कहिल्यै सिकाएनन् । बच्चाले गाडी चिन्न सिक्यो, तर बाटो काट्न गाह्रो भइरहेका वृद्धवृद्धालाई हात समातेर डोर्‍याउने 'सेवा' सिकेन । उसले डलरको हिसाब गर्न सिक्यो, तर आमाको आँसु र देशको माटोको मूल्य बुझ्न सिकेन । व्यवहारमा शून्य रहेको यो आधुनिकता केबल एउटा चमकदार प्याकेजिङ मात्र हो, जसभित्रको सामग्री म्याद नाघिसकेको छ ।

४. शैक्षिक विकृतिको कुरुक्षेत्र : 'मपाइँ' र कुरियरका डाक्टरहरू

नेपालको वर्तमान शिक्षा क्षेत्र एउटा यस्तो कुरुक्षेत्र बनेको छ, जहाँ नैतिकताको चीरहरण भइरहेको छ र द्रोणाचार्यहरू केवल दुर्योधनहरूको हितका लागि मात्रै काम गरिरहेका छन् । यस कुरुक्षेत्रका विकृतिहरूलाई तीनवटा मुख्य खण्डमा वर्गीकरण गरेर हेर्न सकिन्छ :

क) राजनीतीकरणको चपेटामा ज्ञानको पीठ र 'मपाइँ' हरूको बिगबिगी

विश्वविद्यालय र शिक्षालयहरू ज्ञान उत्पादन गर्ने थलो हुनुपर्नेमा राजनीतिक दलका भर्तीकेन्द्र बनेका छन् । उपकुलपतिदेखि सामान्य कर्मचारीसम्म दलीय झण्डा बोकेको आधारमा नियुक्त हुने परिपाटीले शिक्षाको मेरुदण्ड नै भाँचिदिएको थियो । श्रीमद्भागवतमा गुरुको स्थान भगवान्‌भन्दा पनि माथि राखिएको छ, किनकि गुरुले विवेक दिन्छ । तर आजका कतिपय 'आधुनिक गुरुहरू' विश्वविद्यालयको कक्षाकोठामा भन्दा बढी दलका नेताको क्वार्टरमा हाजिर लगाउन व्यस्त देखिए ।

पछिल्लो समय राजनीतिक हस्तक्षेप र दलीय भागबन्डाको यो फोहोरलाई सफा गर्ने केही सराहनीय र दह्रो प्रयासहरू त सुरु भएका छन्, नेतृत्व तहबाट नीतिगत रूपमा कडाइ पनि गर्न खोजिएको छ । तर विडम्बना !  व्यवस्था बदल्न खोजिए पनि शैक्षिक संस्थाहरूको आन्तरिक 'अवस्था' अझै पूर्ण रूपमा बदलिएको छैन । किनभने, हिजो त्यही दलीय फेरो समातेर, चोर बाटोबाट भित्र छिरेका कतिपय 'मपाइँ' (अहङ्कारी र छद्म-विद्वान्) हरू अझै पनि त्यहीँ भित्रै बसेर रजगज गरिरहेका छन् ।

आफैँलाई बौद्धिक विलासिताको शिखरमा राख्ने, तर व्यावहारिक रूपमा शून्य र नैतिक रूपमा स्खलित भएका यी 'मपाइँ' हरू जबसम्म शैक्षिक संस्थाहरूबाट किनारा लाग्दैनन्, तबसम्म माथिल्लो व्यवस्था वा नेतृत्व फेरिए पनि शिक्षालयहरूको आत्मा फेरिने छैन । चोर बाटोबाट छिरेकाहरूले कहिल्यै पनि सोझो बाटो हिँड्ने क्षमता राख्दैनन् । जब शिक्षक वा प्रशासक आफैँ भित्रैदेखि वैचारिक 'भरौटे' र दम्भी छ, उसले विद्यार्थीलाई कसरी स्वतन्त्र चिन्तन, स्वावलम्बन र वास्तविक विवेक सिकाउन सक्छ ?

ख) "क्या आप अपने नाम के आगे डॉक्टर लगाना चाहते हैं ? "

अचेल त बौद्धिकताको बजारमा अर्को एउटा नयाँ र भद्दा नाटक मञ्चन भइरहेको छ । सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गर्दा एउटा खुल्ला र लज्जास्पद विज्ञापन भेटिन्छ—"क्या आप अपने नाम के आगे डॉक्टर लगाना चाहते हैं ?  हाँ, तो नीचे दिए गए नंबर पे अभी कॉल करें ।" (के तपाईं आफ्नो नामको अगाडि डाक्टर लेख्न चाहनुहुन्छ ?  हो भने तलको नम्बरमा अहिल्यै फोन गर्नुहोस्) । यो कुनै साबुन वा डिटर्जेन्ट पाउडरको विज्ञापन होइन, यो त मानव चेतनाको सर्वोच्च प्राज्ञिक उपाधि 'विद्यावारिधि' (PhD) को सेल मेला हो !

अनुसन्धान र साधनाको कठीन बाटो हिँड्न नसक्ने यताका केही धुर्तहरूले पारिपट्टिका त्यस्ता 'झोला विश्वविद्यालय' (Fly-by-night Universities) लाई साढे तीन लाख भारु 'दक्षिणा' चढाउँछन् । अनि कहिल्यै पुस्तकालयको ढोका नलगाएका, एउटा पनि अनुसन्धान पत्र नलेखेका र कुन शोध प्रबन्ध (Thesis) मा काम गरेको हो भन्ने समेत पत्तो नभएका महाशयहरूको घरमा कुरियरको माध्यमबाट 'डाक्टर' को प्रमाणपत्र आइपुग्छ । अवस्था यति सम्म दुरुह र हाँसोउठ्दो छ कि, ती स्वघोषित डाक्टरसाबहरूलाई हतार-हतारमा आफूले कुन विश्वविद्यालयबाट पीएचडी किनेको हो भन्ने नाम समेत याद हुँदैन ! द्य

विडम्बनाको पराकाष्ठा त तब हुन्छ, जब यस्तै कुरियरका 'सपिङ डाक्टर' हरू र छद्म-विद्वानहरू विभिन्न चोर बाटो र दलीय सेटिङबाट विश्वविद्यालय छिर्छन् र नयाँ पुस्तालाई अध्यापन गराउन थाल्छन् । जसले ज्ञानको 'ज' सम्म बुझ्न साधना गरेको छैन, जसको प्राज्ञिक धरातल साढे तीन लाखको कागजको टुक्रामा टिकेको छ, उसले कक्षाकोठामा छिरेर विद्यार्थीलाई के शिक्षा देला ?  तिनले उत्पादन गर्ने "QUALITY EDUCATION" को 'क्वालिटी' कस्तो होला ?  यो त एउटा अन्धोले अर्को अन्धोलाई बाटो देखाए जस्तै हो, जहाँ दुवैको गन्तव्य अन्ततः खाल्डो नै हुन्छ ।

ग) अहंकारको नयाँ ओखली र लोकसेवाको अपमान

यी कुरियरका 'सपिङ डाक्टर' हरूमा ज्ञानको गहिराइ त हुँदैन, तर नक्कली सर्टिफिकेटको बलमा पलाएको अहंकार भने सगरमाथाभन्दा अग्लो हुन्छ । यस्ता छद्म-विद्वानहरूको मानसिक धरातल यति कुरुप देखिन्छ कि, उनीहरू आफूबाहेक संसारमा अरू कसैलाई जान्ने, चलाख र बुझ्ने नै ठान्दैनन् । उनीहरूको नजरमा वर्षौंसम्म पुस्तकालयमा घोटिएर साँचो अनुसन्धान गर्ने वास्तविक साधकहरू 'मूर्ख' हुन्, किनकि तिनले सजिलो बाटोबाट डिग्री किन्न जानेनन् !

यो अहंकारको सबैभन्दा भद्दा रूप तब प्रकट हुन्छ, जब यी 'कागजी डाक्टरहरू' राज्यको कठोर परीक्षा प्रणाली पार गरेर आएका योग्य राष्ट्रसेवकहरूमाथि खनिन्छन् । दिनरात मेहनत गरेर, लोकसेवा पास गरेर आएका देशका सक्षम अधिकृत र उपसचिवहरूलाई तिनले निकै तल्लो स्तरमा झरेर हेप्ने गर्छन् । उनीहरूको थेगो नै हुन्छ—"ज्याबो कुन खोलाको गहिराइ कति हो, कुन पहाडको उचाइ कति हो, वा कुन ताल कुन जिल्लामा पर्छ भन्ने चारवटा सामान्य ज्ञान घोकेर लोकसेवा पास गरेका त हुन् नि ! यिनीहरूसँग केको प्राज्ञिक चेतना हुनु?"

विकृतिको पराकाष्ठा: साढे तीन लाखमा 'डाक्टर' को ट्याग किन्नेहरूले, देशको नीति-निर्माण तह चलाउने अधिकृत र उपसचिवहरूको बौद्धिकतालाई 'खोलाको गहिराइ र पहाडको उचाइ' को संकुचित कसीमा नाप्ने धृष्टता गर्छन् ।

तर ती 'किनिएका विद्वान' हरूलाई यो थाहा छैन कि, सामान्य ज्ञान कण्ठ गर्नु र चोर बाटोबाट प्रमाणपत्र सपिङ गर्नुमा आकाश-जमिनको फरक छ । लोकसेवा पास गर्नेहरूले कमसेकम आफ्नो सामर्थ्य, अनुशासन र योग्यता प्रमाणित गरेर पद हासिल गरेका हुन्छन् । तर, यी झोला विश्वविद्यालयका उत्पादनहरूले भने दलीय सेटिङ र चोर बाटोको फेरो समातेर विश्वविद्यालयमा भित्र छिर्ने र नयाँ पुस्ताको भविष्यमाथि खेलबाड गर्ने लाइसेन्स मात्र पाएका हुन् । जसको प्राज्ञिक जग नै साढे तीन लाखको कागजको टुक्रामा अडिएको छ, उसले प्रणाली चलाउनेहरूलाई पाठ पढाउन खोज्नु एउटा अन्धोले आँखा देख्नेलाई बाटो सिकाउन खोज्नु जस्तै हाँसोउठ्दो प्रहसन हो ।

घ) व्यापारीकरण, वर्गीय खाडल र प्रतिभा पलायनको विभीषिका

शिक्षा मौलिक हक भनिएको छ, तर व्यवहारमा यो सबैभन्दा महँगो विलासिताको वस्तु बनेको छ । सरकारी विद्यालयहरूको दयनीय अवस्था र निजी विद्यालयहरूको लुटतन्त्रले समाजमा दुईवटा वर्ग जन्माएको छ—एउटा 'हुनेखानेको वर्ग' जसले डलरमा सपना देख्छ, र अर्को 'हुँदाखानेको वर्ग' जो सर्टिफिकेट हातमा लिएर खाडीको घाममा देशको रेमिट्यान्स धान्न बाध्य छ । यो कस्तो शिक्षा नीति हो जसले आफ्नै देशका नागरिकहरूबीच यति ठूलो वर्गीय खाडल निर्माण गर्छ ?

कक्षा १२ को नतिजा आउनु र त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा पासपोर्ट बोकेर लाइन लाग्नु आज पर्यायवाची जस्तै भइसकेको छ । युवा पुस्तामा देशप्रति न त कुनै आशा बाँकी छ, न त यो शिक्षा प्रणालीप्रति कुनै भरोसा । हाम्रो शिक्षाले देशभक्त, स्वावलम्बी र सेवक नागरिक निर्माण गर्ने उद्देश्य राखेको थियो, तर यसले त केवल 'पासपोर्ट र भिसा' का आकांक्षीहरू मात्र उत्पादन गर्‍यो । आफ्नै देशमा सम्भावना नदेख्ने, आफ्नै माटोमा पसिना बगाउन र सेवा गर्न लाज मान्ने, तर विदेशको गल्लीमा श्रम गर्न गौरव गर्ने मानसिकता यो शिक्षाले दियो । यो भन्दा ठूलो नीतिगत र व्यावहारिक असफलतातर्फ अरू के हुन सक्छ ?

५. दार्शनिक समाधान : भागवतको सन्देश र उत्तरदायी नागरिकको पुनर्जन्म

श्रीमद्भागवतको मूल मर्म के हो भने, ज्ञान तब मात्र सार्थक हुन्छ जब त्यसले मानिसलाई बन्धनबाट मुक्त गर्छ—"सा विद्या या विमुक्तये" । तर आजको शिक्षाले मानिसलाई अहंकार, लोभ, र स्वार्थको नयाँ बन्धनमा बाध्ने काम गरिरहेको छ ।

श्रीमद्भागवतमा एउटा सुन्दर प्रसङ्ग छ, जहाँ भनिएको छ कि असत्य, कपट र अहङ्कारको जगमा उभिएको मानिसले समाजलाई केवल विनाश तर्फ लैजान्छ । अबको निकास कहाँ छ त ?  हामीले कसरी यो शैक्षिक विकृतिको डढेलोलाई निभाउने ?  यसका लागि हामीले पुनः राजा पृथु र भक्त प्रह्लादको दर्शनलाई आधुनिक शिक्षा नीतिमा मिसाउनै पर्छ ।

·       ज्ञान र कर्मको अद्वैत (Integration of Knowledge and Action) : पाठ्यक्रम यस्तो हुनुपर्छ जसले विद्यार्थीलाई खेतको माटो छाम्न, वनस्पति चिन्न, र आफ्नै हातले श्रम गर्न सिकाओस् । जबसम्म शिक्षाले श्रम र सेवालाई सम्मान गर्न सिकाउँदैन, तबसम्म स्वावलम्बन र वास्तविक 'प्रगति' केबल निबन्धको विषय मात्र बनिरहनेछ ।

·       नैतिकता र मूल्यको पुनर्स्थापना (Wisdom and Virtue) : प्राविधिक रूपमा जतिसुकै दक्ष भए पनि यदि व्यक्तिमा नैतिक चेतना र समाजप्रति सदाचारको भाव छैन भने त्यो समाजका लागि घातक हुन्छ । गेटमा लेखिएको "Wisdom, Virtue, Progress" र "Leave to serve" लाई साइनबोर्डबाट निकालेर विद्यार्थीको मस्तिष्क र चरित्रमा स्थापित गरिनुपर्छ, ताकि ऊ देश र समाजप्रति जबाफदेही बनोस् ।

·       प्राज्ञिक शुद्धीकरण (Academic Purging) : राजनीतिक तहमा सुरु भएको सुधारको आँधीलाई अब विश्वविद्यालयका कुना-कुनासम्म पुर्‍याउनुपर्छ । हिजो दलीय आवरणमा वा साढे तीन लाखको 'कुरियर पीएचडी' को बलमा भित्र छिरेर 'विद्वत्ताको मपाइँत्व' प्रदर्शन गरिरहेका परजीवीहरूलाई कडा स्क्रिनिङ र योग्यताको कडा मापदण्डद्वारा किनारा लगाउनै पर्छ । सफाइ केवल आँगनको गरेर हुँदैन, कोठाभित्र लुकेका फोहोरलाई पनि बढार्नुपर्छ ।

६. निष्कर्ष : ब्युँझनुपर्ने बेला

नेपालको शिक्षा क्षेत्रको वर्तमान अवस्था केबल व्यवस्थापकीय कमजोरी मात्र होइन, यो त एउटा गम्भीर सांस्कृतिक र दार्शनिक संकट हो । चम्किला नारा र विज्ञापनको भ्रमजालबाट निस्किएर हामीले शिक्षाको असली आत्मालाई पहिचान गर्नैपर्छ    ।

श्रीमद्भागवतले सदियौँ पहिले दिएको चेतना—व्यवहारिकता, नैतिकता, सामाजिक उत्तरदायित्व, र स्वावलम्बन—आजको २१ औँ शताब्दीको 'ग्लोबल सिटिजन' का लागि झन् बढी आवश्यक भएको छ । हामीलाई त्यस्तो शिक्षा चाहिएको हो, जसले सर्टिफिकेट मात्र दिँदैन, संकटसँग जुध्ने सामर्थ्य, विवेक र लोक-सेवाको सच्चा भाव दिन्छ । जसले विदेश पलायन हुने राहदानी मात्र बनाउँदैन, स्वदेशमै पसिना बगाउने र राष्ट्रको सेवा गर्ने संकल्प दिन्छ ।

विद्यालयका होर्डिङ बोर्डमा लेखिएका चम्किला अङ्ग्रेजी नाराहरूले होइन, विद्यार्थीको आँखामा चम्किने देशभक्ति र ओठमा झल्किने मानवीय संस्कारले मात्र देशको भविष्य बदलिन सक्छ । नाराको बजारबाट निस्किएर कर्मको मैदानमा नउत्रिएसम्म र शैक्षिक संस्थाभित्र लुकेका 'प्राज्ञिक परजीवी' हरूको पूर्ण अन्त्य नगरेसम्म, हाम्रो शिक्षा नीति 'प्रमाणपत्रको कुरुक्षेत्र' मा संवेदनाको मलामी गइरहनेछ । अब पनि नब्युँझने हो भने, आउने पुस्ताले हामीलाई केबल साक्षर त भन्नेछ, तर विवेकी र सेवक कहिल्यै मान्ने छैन ।