तल्लो स्वराड क्षेत्रको धामी–झाँक्री भाषा र स्थानीय उपचार पद्धतिः एक अध्ययन

तल्लो स्वराड क्षेत्रको धामी–झाँक्री भाषा र स्थानीय उपचार पद्धतिः एक अध्ययन

-भागवत देव भट्ट

लेखसार (Abstract)

प्रस्तुत लेख सुदूरपश्चिम प्रदेशको बैतडी जिल्लाअन्तर्गत तल्लो स्वराड क्षेत्रमा प्रचलित परम्परागत धामी–झाँक्री भाषा (कुरडी) र स्थानीय उपचार पद्धतिको अध्ययनमा केन्द्रित छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको सहज पहुँच हुनूपूर्व यस क्षेत्रमा विद्यमान रहेको रैथाने स्वास्थ्योपचार प्रणाली, जसमा देवी शक्तिको उपासना, मन्त्रोच्चारण र जडीबुटीको प्रयोग गरिन्छ, त्यसको ऐतिहासिक र सामाजिक महत्त्वलाई यहाँ उजागर गरिएको छ। लेखमा राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्याङ्कलाई आधार मानी यस क्षेत्रको जनसाङ्ख्यिक र भौगोलिक अवस्थाको विश्लेषण गर्दै धामी, झाँक्री र गंतुवाहरूले प्रयोग गर्ने ‘गुप्त’ र ‘विशिष्ट’ शब्दावलीहरूको अर्थसहित वर्गीकरण गरिएको छ। साथै, ‘सुनको हात बेलको पात’ र ‘देर होली अन्धेर नाइ’ जस्ता लोक–उक्तिहरूमार्फत यहाँको न्याय प्रणाली र लोक–विश्वासको चर्चा गरिएको छ। निष्कर्षमा, आधुनिकता र पुस्तान्तरणको अभावका कारण लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको यो अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको अभिलेखीकरण र संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिइएको छ।

मुख्य शब्दहरू (Key Words): तल्लो स्वराड, धामी–झाँक्री भाषा, रैथाने उपचार पद्धति, लोक–विश्वास, अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा, भाषिक संरक्षण

१. परिचय

नेपालको सुदूरपश्चिम प्रान्त अन्तर्गत बैतडी जिल्लाको दक्षिण–पश्चिमी क्षेत्रमा अवस्थित तल्लो स्वराड भौगोलिक रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक र भाषिक दृष्टिकोणले पनि अत्यन्त समृद्ध र विशिष्ट पहिचान बोकेको क्षेत्र हो। आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र स्वास्थ्य सेवाको सर्वसुलभ पहुँच हुनूपूर्व यस क्षेत्रमा शताब्दीऔंदेखि एउटा मौलिक र रैथाने स्वास्थ्य उपचार पद्धति प्रचलनमा रहेको देखिन्छ। ऐतिहासिक कालखण्डदेखि नै यहाँका गाउँघरमा रोगव्याधि, प्राकृतिक प्रकोप र मानसिक समस्याहरूको समाधानका लागि धामी, झाँक्री, गंतुवा र वैद्यहरू नै मुख्य परामर्शदाता र उपचारकका रूपमा रहँदै आएका छन्।

विशेषगरी दैवी शक्तिको उपासना, मन्त्रोच्चारण र झारफुकको माध्यमबाट गरिने उपचार यहाँको सामाजिक र धार्मिक जीवनको अभिन्न अङ्ग बनेको छ। तल्लो स्वराडका विभिन्न ग्रामीण बस्तीहरूमा अझै पनि देवताका नाममा गरिने झारफुक र ‘देउरो’ जाने परम्परा जीवितै छ, जसले स्थानीय समुदायमा एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक र आध्यात्मिक विश्वास कायम राखेको छ। यस पद्धतिमा केवल आध्यात्मिक पक्ष मात्र नभई, ‘प्राथमिक उपचार’ का रूपमा स्थानीय वन–जङ्गलमा पाइने बहुमूल्य जडीबुटीहरूको समेत प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ।

यद्यपि, आधुनिक समयमा यो परम्परागत ज्ञान केही सङ्कुचित र जोखिमपूर्ण पनि बन्दै गएको छ। वैज्ञानिक तरिकाले जडीबुटीको पहिचान हुन नसक्दा र सही मात्राको ज्ञान अभाव हुँदा कहिलेकाहीँ सामान्य बिरामीको अवस्था झन् बल्झिने वा जटिल बन्ने गरेको यथार्थ पनि हाम्रा सामु छ। अर्कोतर्फ, यो विशिष्ट उपचार पद्धति र यसमा प्रयोग हुने ‘धामी गंतुवा भाषा’ एवं मन्त्रहरू नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्दा यो अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा क्रमशः लोप हुने सङ्घारमा पुगेको छ। अतः यस क्षेत्रको ऐतिहासिक उपचार पद्धतिलाई आधुनिक स्वास्थ्य प्रणालीसँग समन्वयात्मक रूपमा अध्ययन गर्दै यसको मौलिकता जोगाउनु आजको आवश्यकता देखिन्छ।

२. जनसाङ्ख्यिक तथा भौगोलिक अवस्था

बैतडी जिल्लाको दक्षिण–पश्चिमी क्षेत्रमा पर्ने तल्लो स्वराड भौगोलिक रूपमा विकट भए तापनि सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। नेपाल सरकारको राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (२०२१) को प्रतिवेदन अनुसार यस क्षेत्रको जनसाङ्ख्यिक बनोट र प्रशासनिक स्वरूपमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। विगतमा साविकका तल्लो स्वराड क्षेत्रमा पर्ने दर्जनौँ गाउँ विकास समितिहरू (गाविस) हालको राज्य पुनर्संरचना पश्चात मेलौली नगरपालिका, पञ्चेश्वर गाउँपालिका र शिवनाथ गाउँपालिका गरी तीनवटा स्थानीय तहमा व्यवस्थित भएका छन्।

२०७८ को जनगणना अनुसार, यी तीन स्थानीय तहको कुल जनसङ्ख्या मेलौली नगरपालिकामा २२,५२१, पञ्चेश्वर गाउँपालिकामा १६,२७७ र शिवनाथ गाउँपालिकामा १३,८४० गरी यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने कुल जनसङ्ख्या करिब ५२,६३८ पुगेको देखिन्छ। यो सङ्ख्या बैतडी जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या (२,४२,१५७) को करिब २१.७३ प्रतिशत हिस्सा हुन आउँछ। यस क्षेत्रमा विशेष गरी ब्राह्मण, क्षेत्री (चन्द, ठकुरी), दलित र अन्य विभिन्न जातजातिहरूको सघन बसोबास रहेको छ, जसले यहाँको जनसाङ्ख्यिक विविधतालाई झल्काउँछ।

भौगोलिक रूपमा महाकाली नदीको तटदेखि महाभारत शृङ्खलाका अग्ला टाकुराहरूसम्म फैलिएको यो क्षेत्र प्राकृतिक स्रोत र सांस्कृतिक सम्पदाले सम्पन्न छ। प्रशासनिक सुगमता र स्थानीयको पहुँचलाई ध्यानमा राख्दै, ‘भाषिक अध्ययन (२०७६)’ र स्थानीय तहका पछिल्ला तथ्याङ्कहरूका अनुसार साविकका प्रत्येक गाविस (हालका वडा) हरूमा कम्तीमा एक आधारभूत स्वास्थ्य केन्द्र वा उप–स्वास्थ्य चौकी स्थापना गरिएका छन्। यद्यपि, भौगोलिक विकटताका कारण कतिपय दुर्गम बस्तीहरूबाट यी स्वास्थ्य सेवा केन्द्रहरूसम्म पुग्न अझै पनि चुनौतीपूर्ण नै छ, जसले गर्दा यहाँको समाजमा अझै पनि धामी–झाँक्री र गंतुवा पद्धतिप्रतिको निर्भरता कायमै रहेको पाइन्छ।

३. भाषिक विशेषता र विशिष्ट शब्दावली

तल्लो स्वराड क्षेत्रको लोक–संस्कृतिमा धामी, झाँक्री र गंतुवाहरूले प्रयोग गर्ने भाषा केवल संवादको माध्यम मात्र नभई यो एक ‘गुप्त’ र ‘पवित्र’ संकथन (Discourse) का रूपमा रहेको छ। यो भाषा सामान्य बोलिचालीको बैतडेली वा डोटेली लवजभन्दा निकै फरक, प्रतीकात्मक र विशिष्ट प्रकृतिको हुन्छ। भट्ट (२०७५) का अनुसार, यो भाषामा प्रयोग हुने शब्दहरूको अर्थ र सन्दर्भ सोही विशिष्ट संस्कृति, धार्मिक अनुष्ठान र स्थानीय परिवेशमा गहिरो गरी घुलमिल भएका व्यक्तिहरूले मात्र बुझ्न सक्दछन्। यसलाई एक प्रकारको ‘सामुदायिक सङ्केत भाषा’ का रूपमा पनि लिन सकिन्छ, जहाँ साधारण शब्दको सट्टा विशेष अर्थ बोक्ने पारिभाषिक शब्दहरूको प्रयोग गरिन्छ।

यस भाषिक शैलीको अर्को मुख्य विशेषता भनेको यसको ‘पर्यायवाची’ र ‘बिम्बपरक’ चयन हो। उदाहरणका लागि, खतरनाक वा हिंस्रक जनावरलाई सिधै नामले नबोलाई ‘बाह्र भारीको’ (बाघ) वा ‘नङ्र्या’ (नङ्ग्रा भएको) भन्नुले एकातिर देवताप्रतिको श्रद्धा झल्काउँछ भने अर्कोतिर रहस्यमय वातावरण सिर्जना गर्दछ। यस्ता शब्दहरूले प्रकृति, मानव र अलौकिक शक्तिबीचको सम्बन्धलाई परिभाषित गर्दछन्।

तर, वर्तमान समयमा सूचना प्रविधिको विस्तार र बढ्दो सहरीकरणसँगै यो मौलिक भाषिक पहिचान सङ्कटमा परेको छ। नयाँ पुस्ताका धामी तथा गंतुवाहरूमा पुराना र गम्भीर शब्दहरूको ज्ञान कम हुँदै गएको छ, जसका कारण मौलिक मन्त्रोच्चारण र विधिविधानको शुद्धतामा ह्रास आउन थालेको छ। यदि यी विशिष्ट शब्दावलीहरूको समयमै अभिलेखीकरण र संरक्षण नगरिने हो भने, तल्लो स्वराडको यो अमूल्य ‘वाचिक परम्परा’ सदाका लागि लोप हुने निश्चित छ।

यसै ऐतिहासिक र सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई मध्यनजर गर्दै, तल्लो स्वराड क्षेत्रमा धामी–झाँक्री तथा गंतुवाहरूले प्रयोग गर्ने केही प्रतिनिधिमूलक शब्दावली र तिनको अर्थलाई निम्न तालिकामा वर्गीकरण गरिएको छ:

तालिका १: तल्लो स्वराडको विशिष्ट धामी–गंतुवा शब्दावली

विशिष्ट शब्द	अर्थ	विशिष्ट शब्द	अर्थ
बर्मा	ब्राह्मण पुजारी	बुडाझाल	चन्द ठकुरीहरूको कुलदेवता उदयदेव
पगडिया	चन्द ठकुरी समुदाय	नर / पुतली	पुरुष / महिला
पशु	बालक / बच्चा	नीर	पानी (पवित्र जल)
द्यौलिया	बाजा बजाउने व्यक्ति	अक्षता	पूजामा प्रयोग हुने चामल
निसान	देवताको ध्वजा (नेजा)	झोपा–झोपा	घर–घर
आहा / भावी	निको हुनु / शुभ सङ्केत	कालिकोइला	मृत्यु वा विनाश
रुठ्ठु	क्रोधित हुनु / रिसाउनु	खन्खनानो	रोगबाट मुक्त हुनु
चिच्या	बोका (बलिका लागि)	देउरो	देवताको धामीसहितको टोली
लामो लाग्गु	सर्पले टोक्नु	बाइस भारीको	सुँगुर
बाह्र भारीको	बाघ	हरियो साउलो	मृग
नङ्र्या	हिंस्रक पशुपक्षी	पडकन	घरको आँगन
धाकुला	धामीले हातमा लगाउने चाँदीको बाला	पेल्या	सुन
गुसाईं	सर्वोच्च वा पूज्य देवता	भौल्या	दाजुभाइ
कुल्या	कुलदेवता (वंश संरक्षक)	पिजास	पिशाच (नकारात्मक शक्ति)
किडाइ	पिजासनी (स्त्री पिशाच)	जलपात्थर	तीर्थको पवित्र जल र शिला
ताल	महाकाली तटको पवित्र देवताल	बाज	सैलौडास्थित कैलपाल मन्दिर
लाइघडी	आजको समय	बलाइघडी / तेसरीघडी	भोलि / पर्सि
बगौली	गंतुवा (मन्त्र पढ्ने व्यक्ति)	वलाई	स्नेह वा माया
छोरी	देउकी (अर्पण गरिएकी महिला)	हुला	उत्सव वा पर्व

४. सांस्कृतिक मान्यता र लोक विश्वास

तल्लो स्वराडको सामाजिक र आध्यात्मिक संरचनामा न्याय, शक्ति र सुरक्षाको त्रिवेणी सधैँ प्रबल रहँदै आएको छ। यहाँको लोक–मान्यता केवल धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नभई एउटा जीवन्त ‘अलिखित संविधान’ का रूपमा समाजमा स्थापित छ। यस क्षेत्रमा प्रचलित ‘सुनको हात बेलको पात’ भन्ने उखानले दैवी न्यायको त्यो पराकाष्ठालाई बुझाउँछ, जहाँ शक्तिको आडमा कसैले कसैलाई विभेद गर्न सक्दैन। ईश्वरको न्यायको कसीमा सबै समान छन् र न्याय सम्पादनमा कहिल्यै पनि पक्षपात हुँदैन भन्ने यहाँको मूल दर्शन हो।

यस क्षेत्रको धार्मिक र सामाजिक व्यवस्थापनमा विभिन्न देवशक्तिहरूको विशिष्ट एवं वर्गीकृत भूमिका रहेको पाइन्छ। तल्लो स्वराडमा शासनसत्ता र शक्तिको केन्द्रका रूपमा रहेका चन्द ठकुरीहरूले आफ्ना कुलदेवताका रूपमा उदयदेवलाई पुज्ने गर्दछन्, जसलाई उनीहरू आफ्ना वंशको मुख्य संरक्षक र न्यायकर्ता मान्दछन्। चन्दहरू जहाँ गए पनि उदयदेवले रक्षा गर्ने विश्वास विशेष गरी सोही वंशसँग जोडिएको छ। त्यस्तै, समग्र स्वराड क्षेत्रकै शक्तिकी अधिष्ठात्रीका रूपमा मेलौली भगवतीको अगाध महिमा र सर्वस्वीकार्यता छ। आध्यात्मिक मर्यादा र धार्मिक अनुशासनका लागि शिवनाथ र केदारको भूमिका अग्रणी छ भने स्थानीय संरक्षकका रूपमा गडवालिङ्ग र कैलपाल ले समाजलाई मर्यादित बनाएका छन्। यसै सन्दर्भमा नङराउ (नागार्जुन) देवतालाई ध्वनिको संवाहक मानिन्छ, जसले सबै देवशक्तिहरूलाई जागृत गराई आध्यात्मिक कम्पन पैदा गर्दछन्।

धामी–झाँक्री र गंतुवाहरूले प्रयोग गर्ने ‘श्वास सङौड ब्यान कफाडी’ जस्ता ओजपूर्ण अभिव्यक्तिहरूले दैवी शक्तिको सर्वव्यापकता र सूक्ष्म उपस्थितिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछन्। मानिसले गर्ने हरेक कार्यलाई यी शक्तिहरूले ‘श्वास’ जस्तै नजिकबाट नियालिरहेका हुन्छन् भन्ने विश्वासले समाजमा नैतिक अनुशासन कायम राखेको छ। यहाँको समाजमा कुनै पनि अन्याय हुँदा ‘देर होली अन्धेर नाइ’ (ढिलो होला तर अन्याय हुँदैन) भन्ने मान्यता व्याप्त छ, जसले पीडितलाई न्यायको आशा र दोषीलाई दैवी दण्डको भय दिलाउँछ।

तल्लो स्वराडका यी विविध देवशक्तिहरूलाई आ–आफ्नो आस्था र कुल परम्परा अनुसार संरक्षक अभिभावकका रूपमा पुजिन्छ। उदयदेवले चन्द वंशको रक्षा गरे झैँ अन्य देवीदेवताहरूले पनि आफ्ना भक्त र सन्तानहरूलाई संसारको जुनसुकै कुनामा छायाँ झैँ साथ दिएर रक्षा गर्ने जनविश्वास छ। गढवालिङ, कैलपाल, मेलौली भगवतीको शक्ति, नङरौँ–नागार्जुन र शिवनाथ–केदारको आशिषले नै तल्लो स्वराडको समाजलाई अनुशासित, नैतिक र सांस्कृतिक रूपमा मर्यादित बनाइराखेको छ।

५. निष्कर्ष

प्रस्तुत अध्ययनको सारका रूपमा भन्नुपर्दा, बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्र केवल एक भौगोलिक भूगोल मात्र नभई यो एक जीवन्त ऐतिहासिक र भाषिक सङ्ग्रहालय हो। यहाँको समाजमा आधुनिक स्वास्थ्य सेवाको विस्तारसँगै परम्परागत धामी–गंतुवा उपचार पद्धति र यसैसँग जोडिएका विशिष्ट शब्दावलीहरू एक अमूल्य अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा रहेका छन्। २०७८ को जनगणनाले देखाएको जनसाङ्ख्यिक वृद्धि र प्रशासनिक रूपान्तरणका बाबजुद, यस क्षेत्रको सामाजिक–सांस्कृतिक धरातल अझै पनि आफ्नै मौलिक न्याय प्रणाली र देव–आस्थामा अडिग छ।

विशेष गरी ‘सुनको हात बेलको पात’ र ‘देर होली अन्धेर नाइ’ जस्ता लोक–अभिव्यक्तिहरूले तल्लो स्वराडको न्यायप्रतिको निष्पक्षता र अटुट विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछन्। मेलौली भगवतीको सर्वोच्च शक्ति, शिवनाथ र केदारको आध्यात्मिक मर्यादा, तथा गढवालिङ, कैलपाल र नङरौँ–नागार्जुन जस्ता देवशक्तिहरूको समन्वयात्मक भूमिकाले यहाँ एक विशिष्ट साझा सुरक्षा कवच निर्माण गरेको छ। तर, आधुनिकताको तीव्र प्रवाह र पुस्तान्तरणको अभावका कारण धामी झाँक्री परम्परा र यसमा प्रयोग हुने गूढ शब्दावलीहरू क्रमशः लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्।

यो भाषिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा लोप हुनु भनेको तल्लो स्वराडको मौलिक पहिचान नै सङ्कटमा पर्नु हो। त्यसैले, धामी–गंतुवाहरूले प्रयोग गर्ने ती विशिष्ट शब्दहरूको वैज्ञानिक अभिलेखीकरण, सांस्कृतिक संरक्षण र अध्ययन–अनुसन्धान गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। यस कार्यमा स्थानीय सरकार, प्राज्ञिक निकाय र सरोकारवालाहरूले समयमै चासो देखाउनु अनिवार्य छ। तल्लो स्वराडका यी दिव्य शक्तिहरूको न्याय र आशिषको ओतलाई जोगाइराख्नु नै भावी पुस्ताका लागि एउटा समृद्ध विरासतको संरक्षण गर्नु हो।

सन्दर्भ सामग्री (References)

केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग। (२०६९)। राष्ट्रिय जनगणना २०६८। नेपाल सरकार।

केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग। (२०७९)। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को नतिजा (जिल्लागत विवरण)। नेपाल सरकार।

भट्ट, भागवत देव। (२०७३)। तल्लो स्वराडेली शब्दकोश [अप्रकाशित पाण्डुलिपि]।

भट्ट, भागवत देव। (२०७५)। तल्लो स्वराडः एक अध्ययन। स्थानीय प्रकाशन

मेलौली नगरपालिका। (२०७६)। भाषिक अध्ययनः स्थानीय तहको वस्तुगत प्रतिवेदन। नगर कार्यपालिकाको कार्यालय।

शर्मा, जनकलाल। (२०७०)। नेपाली समाज र संस्कृति। साझा प्रकाशन।