एकीकृत STREAME पाठ्यक्रम, २०८३ आधारभूत तह (कक्षा ५)

एकीकृत STREAME पाठ्यक्रम, २०८३

आधारभूत तह (कक्षा ५)

लेखक : भागवत देव भट्ट

विषय : एकीकृत STREAME (Science, Technology, Research, Engineering, Arts & Languages, Mathematics, and Entrepreneurship)

पाठ्यघण्टा (Credit Hours) : ५

वार्षिक कार्यघण्टा (Working Hours) : १६० (प्रत्येक थिमका लागि ४० कार्यघण्टा वा १० हप्ताको समय सीमा)

मूल्याङ्कन प्रणाली : ५०% आन्तरिक (Formative) र ५०% बाह्य (Summative)

१. परिचय (Introduction)

एक्काइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धतर्फ तीव्र गतिमा उन्मुख वर्तमान विश्वव्यापी शैक्षिक परिदृश्यले शिक्षार्थीहरूमा सूचनाको निष्क्रिय संकलन वा यान्त्रिक कण्ठस्थीकरण (Rote Memorization) को सट्टा उच्च संज्ञानात्मक कार्यकुशलता (High Cognitive Skills), समालोचनात्मक चेत (Critical Thinking), र जटिल परिवेशीय समस्या समाधानको सामर्थ्य माग गरिरहेको छ । चौथो औद्योगिक क्रान्ति (Fourth Industrial Revolution) र आर्टीफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को यो युगमा परम्परागत विधागत र खण्डीकृत (Disciplinary & Fragmented) शिक्षण पद्धति पूर्णतः असान्दर्भिक बन्न पुगेको छ । ज्ञानलाई विभिन्न विषयका कृत्रिम र बन्द कोठाहरू (Subject Silos) मा कैद गर्ने यस संकुचित परिपाटीले गर्दा शिक्षार्थीहरूले कक्षाकोठाको सैद्धान्तिक ज्ञान र वास्तविक जीवनका बहुआयामिक चुनौतीहरूबीच दार्शनिक तथा व्यावहारिक तादात्म्यता (Epistemological Linkage) ठम्याउन सकिरहेका छैनन् । परिणामतः, हाम्रा शिक्षण संस्थाहरू केवल प्रमाणपत्रधारी तर सीपविहीन, र स्वदेशमै भविष्य नदेखेर मानसिक तनाव (Tension) ले ग्रस्त जनशक्ति उत्पादन गर्ने केन्द्रका रूपमा आलोचित छन् ।

यस गम्भीर संरचनात्मक र दार्शनिक विचलनलाई चिर्दै जीवनमुखी र उत्पादनमुखी शिक्षाको पुनर्बहालीका लागि प्रस्तुत 'STREAME' एकीकृत पाठ्यक्रम को तर्जुमा गरिएको हो । यस पाठ्यक्रमले विज्ञान (Science), प्रविधि (Technology), बाल-अन्वेषण (Research/Inquiry), इन्जिनियरिङ (Engineering), कला तथा भाषा (Arts & Languages), र गणित (Mathematics) लाई ज्ञानको निरपेक्ष संकलनका रूपमा होइन, बल्कि 'उद्यमशीलता' (Entrepreneurship) लाई आर्थिक र व्यावहारिक विकासको केन्द्रविन्दु (Core Economic Axis) मानी एक जीवन्त पार-विषयगत चक्र (Transdisciplinary Cycle) का रूपमा एकाकार गर्दछ । यहाँ उद्यमशीलता केवल एउटा व्यवसाय मात्र होइन, यो नवप्रवर्तन, जोखिम न्यूनीकरण, आत्म-रोजगारी र 'कबाडबाट समृद्धि' (Waste to Wealth) हासिल गर्ने सिंगो व्यावहारिक जीवनको आधारशिला हो, जसको परिधिभित्र रहेर मात्र विज्ञान र प्रविधिको सार्थकता प्रमाणित हुन्छ ।

बालमनोविज्ञानको कडीबाट हेर्दा, यो पाठ्यक्रम उत्तर-बाल्यावस्था र पूर्व-किशोरावस्थाको संधिकालमा रहेका १० देखि १२ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकाहरूको संज्ञानात्मक विकास सम्बन्धी जीन पियाजे (Jean Piaget) को 'मूर्त क्रियात्मक चरण' (Concrete Operational Stage) को सिद्धान्त र एरिक एरिक्सन (Erikson) को श्रमशीलता (Industry) को मान्यतासँग पूर्णतः समान्तर छ । अमूर्त र क्लिष्ट सिद्धान्तहरू थोपर्नुको सट्टा यो ढाँचाले अनुभवजन्य सिकाइ र "गरेर सिक्ने" (Do-and-Learn) तथा "सिक्दै कमाउने" (Earn while Learn) कार्यसंस्कृतिको वकालत गर्दछ, जहाँ प्रत्येक बालबालिकालाई एक सक्रिय ज्ञान-निर्माता (Active Knowledge Constructor) र प्राथमिक उत्पादकका रूपमा स्वीकार गरिन्छ । साथै, यसले फरक ढंगले सिक्ने क्षमता भएका विद्यार्थीहरूका लागि समावेशी र भयमुक्त सिकाइ वातावरण (Neurodiverse-friendly Environment) सुनिश्चित गर्दछ ।

यो पाठ्यक्रमको सबैभन्दा विशिष्ट र गौरवशाली पक्ष यसको "स्थानीय-वैश्विक" (Glocal) दार्शनिक फ्युजन हो । यसले एकातिर नेपालको विशिष्ट भू-आर्थिक यथार्थ, बजारको माग र रोजगारीको अभावलाई सम्बोधन गर्दै 'न्यून-लागत सिर्जनात्मक कार्यशाला' (Low-Cost Makerspaces) र व्यावसायिक खाका (Business Model) मार्फत आत्मनिर्भरता सिकाउँछ । अर्कोतिर, यसले पश्चिमा प्रविधिमुखी अन्धअनुकरणबाट मुक्त भई हाम्रो समृद्ध सनातनी संस्कृत शिक्षा र पूर्वीय दर्शनमा अन्तरनिहित व्यावसायिक अर्थतन्त्र र सीपलाई पुनर्जागृत गर्दछ । वैदिक वाङ्मय, उपनिषद् र कौटिल्कीय अर्थशास्त्रमा वर्णित 'कृषि-वाणिज्य-गोरक्षा', र शुल्बसूत्रको प्राचीन ज्यामितीय मर्मलाई यसले आधुनिक नव-सिकाइ प्रणाली (Neo-learning) र सामाजिक उद्यमशीलतासँग आबद्ध गर्दछ ।

संक्षेपमा, यो पाठ्यक्रमले शिक्षालाई "कागज र प्रमाणपत्र" को सङ्कुचित घेराबाट मुक्त गरी "सीप, संस्कृति र दिगो उत्पादन" को दूरगामी मार्गचित्र तर्फ डोर्‍याउनेछ, जसले नेपाली युवाहरूलाई वैश्विक रूपमा प्रतिस्पर्धी र स्थानीय रूपमा आफ्नो माटोप्रति उत्तरदायी व्यावसायिक जनशक्ति बनाउनेछ ।

२. पाठ्यक्रमका मुख्य सक्षमताहरू (Core Competencies)

यस पाठ्यक्रमको अध्ययन पूरा गरेपछि कक्षा ५ का विद्यार्थीहरूमा निम्न परिष्कृत सक्षमताहरू विकास हुनेछन्  :

२.१. व्यावसायिक अनुकूलन र विश्लेषणात्मक चेत (Market Adaptation & Analytical Mindset)

• नेपालको भू-आर्थिक अवस्थिति, स्थानीय बजारको माग, र सम्भावित आर्थिक अवसरहरूको पहिचान गर्ने । आफ्नो वरपरका आर्थिक र व्यावसायिक घटनाहरूको खोजी गरी उपभोक्ताको आवश्यकता बुझ्ने र विपद् वा संकटको समयमा पनि व्यावसायिक निरन्तरता एवं उद्यमशीलता अनुकूलनका लागि विश्लेषणात्मक चेतको विकास गर्ने ।

२.२. सीमित स्रोतमा नवप्रवर्तन र रैथाने प्रविधिको रूपान्तरण (Frugal Innovation & Indigenous Skills)

• राष्ट्रको न्यून आर्थिक अवस्था र विद्यालयहरूको साधनहीनतालाई दृष्टिगत गर्दै, महँगा र आयातित उपकरणको विकल्पमा स्थानीय स्तरमा उपलब्ध न्यून-लागत वा शून्य-लागतका कच्चा पदार्थहरूको पहिचान गर्ने । पुस्तौँदेखि चलिआएका रैथाने सीप र प्रविधि (जस्तै : पानीघट्ट, कोल, हाते हातेकागज, परम्परागत बुनाइ) लाई आधुनिक भौतिक विज्ञानसँग जोड्दै दैनिक जीवनका समस्या समाधान र व्यावसायिक उत्पादनका लागि तिनको सुरक्षित एवं परिमार्जित प्रयोग गर्ने ।

२.३. प्रविधिको समतामूलक उपयोग र डिजिटल उद्यमशीलता (ICT Literacy & Digital Entrepreneurship)

• सुगम र दुर्गम क्षेत्रबीच विद्यमान प्राविधिक असमानता (Digital Divide) को यथार्थलाई स्विकार्दै, उपलब्ध भएसम्मका डिजिटल उपकरण, खुल्ला शैक्षिक स्रोत (OER) र सञ्चार प्रविधिहरूको मितव्ययी र व्यावसायिक प्रयोग गर्ने । प्रविधिको माध्यमबाट उत्पादनको बजारीकरण (Marketing) गर्ने र तार्किक सोच (Computational Thinking) मार्फत व्यवसायका समस्यालाई ससाना हिस्सामा तोडी समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्ने ।

२.४. प्राथमिक बजार-अन्वेषण र भुइँ-तहको तथ्याङ्क सक्षमता (Market Research & Data Literacy)

• बाल्यकालदेखि नै महँगा प्रयोगशालामा मात्र निर्भर नभई आफ्नै स्थानीय बजार र समुदायलाई प्रयोगशालाका रूपमा उपयोग गर्ने । स्थानीय सामाजिक-आर्थिक आवश्यकताहरू बुझ्न साना-साना खोज (Mini-Exploration), उपभोक्ता, व्यापारी तथा बुढापाकाहरूसँग अन्तर्वार्ता र भुइँ-तहको तथ्याङ्क संकलन (Data Collection) गरी व्यावसायिक सम्भाव्यता निकाल्ने प्राथमिक बजार-अन्वेषण संस्कृतिको निर्माण गर्ने ।

२.५. कबाडबाट समृद्धि र मितव्ययी इन्जिनियरिङ डिजाइन (Waste to Wealth & Frugal Engineering)

• समाजमा व्याप्त उपभोक्तावादी संस्कृति र फोहोरमैलाको चुनौतीलाई आर्थिक अवसरमा बदल्न कबाड सामग्रीहरूको पुन :प्रयोग (Waste to Wealth) गरी बजारयोग्य सामान बनाउने । नेपालको न्यून आर्थिक धरातल सुहाउँदो 'मितव्ययी इन्जिनियरिङ' (Jugaad/Frugal Engineering) को सिद्धान्त अवलम्बन गरी स्थानीय भूगोल अनुकूलका साधारण संरचना, खेलौना वा व्यावसायिक उत्पादनका मोडेलहरूको इन्जिनियरिङ डिजाइन (Prototyping) गर्ने ।

२.६. द्विभाषिक सञ्चार र व्यावसायिक बजार योग्यता (Bilingual Communication & Market Readiness)

• नेपाली भाषामा शुद्ध, स्पष्ट र तार्किक रूपमा व्यावसायिक प्रस्ताव (Business Proposal), प्रतिवेदन, विज्ञापन (Advertisements), र उत्पादनको कथा लेखन मार्फत विचार अभिव्यक्त गर्ने । साथै, विश्वव्यापी शैक्षिक एवं व्यावसायिक बजार र प्रविधिको क्षेत्रमा टिक्न र प्रतिष्पर्धा गर्नका लागि आधारभूत प्राविधिक र व्यावसायिक अङ्ग्रेजी शब्दावली (Technical & Business Vocabulary) को पहिचान गरी व्यावहारिक रूपमा द्विभाषिक (Bilingual) सञ्चार सीपको विकास गर्ने ।

२.७. व्यावहारिक गणितीय साक्षरता र आर्थिक व्यवस्थापन (Functional Numeracy & Financial Management)

• अमूर्त र घोकन्ते गणितीय सूत्रहरूको सट्टा नेपालको ग्रामीण तथा सहरी अर्थतन्त्रको यथार्थलाई बुझ्ने । दैनिक जीवनको घरायसी बजेट, व्यवसायको लागत मूल्य (Cost Price), बिक्री मूल्य (Selling Price), नाफा-घाटा (Profit & Loss), स्थानीय नापजोखका एकाइहरू र ज्यामितीय आकारहरूको व्यावहारिक, व्यावसायिक एवं बैंकिङ गणितीय प्रयोग गर्ने क्षमता विकास गर्ने ।

२.८. पूर्वीय अर्थ-दर्शन र दिगो उद्यमशीलता (Eastern Economic Ethics & Sustainable Entrepreneurship)

• पश्चिमा देशहरूको प्राकृतिक दोहनमा आधारित उपभोक्तावादको विरुद्ध हाम्रो समृद्ध संस्कृत शिक्षा र पूर्वीय दर्शनमा अन्तरनिहित प्रकृति-मैत्री र नैतिक जीवनशैली (जस्तै : न्यायोचित नाफा, परोपकार, र 'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा' अर्थात् त्यागपूर्वक उपभोग गर्ने संस्कार) लाई आत्मसात गर्ने । आधुनिक दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) का वैश्विक मान्यता र पूर्वीय चिन्तनको फ्युजन मार्फत समाज र पर्यावरणलाई हानि नपुर्‍याई व्यवसाय सञ्चालन गर्ने जिम्मेवार उद्यमी नागरिक बन्ने ।

३. विषयक्षेत्र, कार्यघण्टा विभाजन र धरातलीय अनुकूलन (Content Domains, Working Hours & Glocal Adaptation)

यो पाठ्यक्रम वार्षिक ४० हप्ताको प्राज्ञिक अवधिलाई समेट्ने गरी कुल १६० कार्यघण्टा (वार्षिक) मा संरचित छ । नेपालको भौगोलिकता र आर्थिक क्षमता विद्यालय पिच्छे फरक हुने यथार्थलाई स्वीकार गर्दै प्रत्येक विषयक्षेत्र (Domain) लाई 'लचिलो र अनुकूलनयोग्य' (Flexible & Adaptive) बनाइएको छ, ताकि स्रोत साधन नभएका दुर्गमका सरकारी विद्यालयले पनि रैथाने सामग्री र स्थानीय बजारको भरमा यसलाई निर्बाध सञ्चालन गर्न सकून् ।

क्र.सं.	मुख्य विषयक्षेत्र (Thematic Domains)	वार्षिक कार्यघण्टा	साप्ताहिक अवधि	सुगम/शहरी क्षेत्रका लागि रणनीतिक अनुकूलन (Urban/High-Resource Context)	दुर्गम/ग्रामीण क्षेत्रका लागि रणनीतिक अनुकूलन (Rural/Low-Resource Context)	केन्द्रिकृत व्यावहारिक सीप (Core Target Skills)
१	थिम १ : पानीको उद्यम र रैथाने प्रविधि	४० घण्टा	१० हप्ता	• व्यावसायिक वाटर फिल्टरेशन र बोटलिङ प्लान्टको ले-आउट अध्ययन । • अनलाइन एनिमेसन र सफ्टवेयर मार्फत जल प्रविधिको सिमुलेशन ।	• परम्परागत कुलो, पानीघट्ट, र सिँचाइ प्रणालीको व्यावसायिक उपयोगको अध्ययन । • बाँसका ढुङ्ग्रा र रैथाने सामग्रीबाट व्यावसायिक मूल्यको प्राकृतिक फिल्टर निर्माण ।	• अवलोकन, जल व्यवस्थापन र स्रोत परिचालन सीप । • मूल्य निर्धारण र लागत गणना ।
२	थिम २ : फोहोरबाट मोहर : रिसाइक्लिङ र हरित व्यवसाय	४० घण्टा	१० हप्ता	• सहरी प्लाष्टिक र ई-वेस्ट (E-Waste) व्यवस्थापन एवं आधुनिक रिसाइक्लिङ उद्योगको भर्चुअल/व्यावसायिक अध्ययन । • बजारका लागि स्मार्ट डस्टबिनको स्केच ।	• गाउँघरको कम्पोस्ट मल, जैविक खेती र गोबरग्यासको व्यावसायिक मोडेल अध्ययन । • पुराना बोरा, डोरी र काठका टुक्राहरूबाट कबाड-सामग्रीको व्यावसायिक पुनःप्रयोग ।	• फोहोरको वर्गीकरण र रुपान्तरण (Upcycling) । • विज्ञापन कला, बजार प्रवर्द्धन र नाटक अभिव्यक्ति ।
३	थिम ३ : जडीबुटी र घरेलु ओषधि : आयुर्वेद उद्यम	४० घण्टा	१० हप्ता	• गमला वा ससाना कौसी खेती (Roof-top Farming) मा जडीबुटी रोपण र हर्बल सपिङ मोडेल । • डिजिटल क्यामेरा वा मोबाइलबाट 'डिजिटल हर्बेरियम क्याटलग' निर्माण ।	• जङ्गल र झाडी वरपर सहजै पाइने असुरो, सिस्नो, पुदिना र तुलसीको व्यावसायिक पहिचान । • विद्यालयको जमिनमै 'STREAME जडीबुटी फर्म' को प्रत्यक्ष उत्पादन ।	• रैथाने वर्गीकरण, उत्पादन र प्याकेजिङ (Packaging) सीप । • अन्तर्वार्ता र भुइँ-तहको अभिलेखीकरण ।
४	थिम ४ : मेरो सानो उद्योग : आवास, हस्तकला र हस्तशिल्प	४० घण्टा	१० हप्ता	• कंक्रिटका आधुनिक भवन, भूकम्प-प्रतिरोधी इन्जिनियरिङ मोडेल र थ्री-डी (3D) आवास मोडेलको व्यावसायिक नक्सांकन । • कम्प्युटरमा हस्तकलाको डिजिटल डिजाइन ।	• ढुङ्गा, माटो, बाँस, फुस वा खरका पुराना घरहरूको वास्तुकला र स्थानीय हस्तशिल्प (डोको, मुढा, चकटी) को व्यावसायिक उत्पादन । • काठका सिन्का र माटोबाट कलात्मक मोडेल निर्माण ।	• विजुअल-स्पेसियल र हस्तशिल्प दक्षता । • ज्यामितीय नापजोख, परिमिति र नाफा-घाटा गणना ।
जम्मा	चारवटा वृहत् थिमहरू (Integrated)	१६० घण्टा	४० हप्ता

 

४. विस्तृत पाठ्यक्रम क्षेत्र, क्रम र अन्तर-विषयगत कडी (Scope and Sequence)

थिम १ : पानीको उद्यम र रैथाने प्रविधि

• वार्षिक कार्यघण्टा भार : ४० घण्टा (अवधि : १० हप्ता)
• दार्शनिक तथा मनोवैज्ञानिक आधार : बालबालिकाको स्वाभाविक 'प्राकृतिक कौतुहलता' (Naturalistic Curiosity) लाई जागृत गर्दै पानीको मूल्य बुझाउन मूर्त सामग्रीको प्रत्यक्ष संवेदन र लागत गणनामा जोड ।

क) अन्तर-विषयगत कडीहरू (Interdisciplinary Links) :

• द्विभाषिक समन्वय (Bilingual Code-Switching) : पदार्थका अवस्थाहरू (ठोस-Solid, तरल-Liquid, ग्यास-Gas), वाष्पीकरण (Evaporation), फिल्टरेशन (Filtration), मूल्य निर्धारण (Pricing), लागत (Cost), र पानीघट्ट (Water Mill) जस्ता प्राविधिक एवं व्यावसायिक शब्दावलीको समान्तर प्रयोग ।
• पूर्वीय/संस्कृत प्राज्ञिक कडी : ऋग्वेद र वरुण सूक्तमा व्याख्या गरिएको जलको अपरिहार्यता, र कौटिल्कीय अर्थशास्त्रमा वर्णित राज्यको जल व्यवस्थापन एवं कुलो/सिँचाइमा लगाइने शुल्क (उदकभाग) को ऐतिहासिक र आर्थिक मर्मको बुझाइ ।

ख) विशिष्ट सिकाइ उपलब्धि (Specific Learning Outcomes) :

यस थिमको समाप्तिमा विद्यार्थीहरू सक्षम हुनेछन् :

१. पानीका तीन भौतिक अवस्थाहरूको पहिचान गरी फिल्टरेशनको चक्रिय प्रक्रिया सचित्र व्याख्या गर्न ।

२. पानीको दैनिक उपभोग र उत्पादनलाई लिटर (L) मा मापन गरी लागत मूल्य, बिक्री मूल्य र नाफाको गणितीय गणना गर्न ।

३. रैथाने जल-प्रविधि (पानीघट्ट वा परम्परागत कुलो) मा प्रयोग भएको बल र गतिको वैज्ञानिक सिद्धान्त बुझ्न र यसको सेवा शुल्कको हिसाब राख्न ।

४. जल संरक्षण र व्यावसायिक उपयोगको महत्वबारे नेपाली भाषामा सरल व्यावसायिक प्रस्ताव (Business Pitch) र प्रतिवेदन औपचारिक ढाँचामा लेखन गर्न ।

ग) साप्ताहिक कार्ययोजना तथा व्यावहारिक क्रियाकलाप (Weekly Implementation Guide) :

हप्ता	केन्द्रिकृत उप-विषयक्षेत्र	व्यावहारिक क्रियाकलाप र सिकाइ अनुभव (Activities & Pedagogy)	सुगम/सहरी अनुकूलन	दुर्गम/ग्रामीण अनुकूलन
१-२	पदार्थको अवस्था र फिल्टरेशन विज्ञान	कक्षाकोठामै हिउँ र पानी उमालेर ठोस, तरल र ग्यासको प्रयोगात्मक प्रदर्शन । पानी सफा गर्ने विभिन्न वैज्ञानिक तरिकाहरूको खोजी ।	एनिमेसन र डिजिटल सिमुलेशनको प्रयोग ।	स्थानीय हिउँ, शीत वा नदीको पानीको प्रत्यक्ष प्रयोगात्मक अवलोकन ।
३-४	रैथाने जल-प्रविधि र आर्थिक उपयोग	स्थानीय पानीघट्ट, सिँचाइ प्रणाली वा परम्परागत ढिकी-जाँतोको स्थलगत भ्रमण । यसलाई कुन व्यावसायिक उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ भनी छलफल ।	भर्चुअल टुर वा युट्युब भिडियो विश्लेषण ।	स्थानीय पानीघट्ट वा परम्परागत कुलोको प्रत्यक्ष स्थलगत भ्रमण र सञ्चालकको अन्तर्वार्ता ।
५-६	मितव्ययी जल-इन्जिनियरिङ र प्रोटाटाइपिङ	Makerspace & Business Project : पुराना प्लास्टिक बोतल, बालुवा, ढुङ्गा र कोइला प्रयोग गरी "पानी फिल्टर" (Water Filter Prototype) को निर्माण गर्ने र यसको उत्पादन लागत निकाल्ने ।	व्यापारिक फिल्टरको मेकानिजम र स्केच डिजाइन ।	बाँसका ढुङ्ग्रा र स्थानीय कोइला/बालुवाको प्रयोग गरी प्राकृतिक फिल्टर निर्माण ।
७-८	व्यावहारिक गणित, लागत र नाफा-घाटा	घर र विद्यालयमा हुने पानीको खपत नाप्ने, फिल्टर बनाउँदा लागेको खर्चको जोड-घटाउ गर्ने र सम्भावित नाफाको बार ग्राफ (Bar Graph) कोर्ने ।	एक्सेल (Excel) वा डिजिटल टुलमा वित्तीय डाटा र ग्राफ निर्माण ।	कपीको पानामा रङ्गीन सिन्का टाँसेर वा हातले कोरेर लागत/नाफाको ग्राफ निर्माण ।
९-१०	व्यावसायिक सञ्चार र बाल-बजार अन्वेषण	स्थानीय क्षेत्रमा सफा पिउने पानीको माग र बजार कस्तो छ भनी बुढापाका र व्यापारीहरूसँग अन्तर्वार्ता लिने र "मेरो पानी उद्योग" विषयमा नेपालीमा व्यावसायिक प्रस्ताव र कथा लेखन ।	कम्प्युटरमा वर्ड (MS Word) टाइपिङ र डिजिटल प्रतिवेदन ।	नेपाली कपीमा हस्तलिखित व्यावसायिक प्रस्ताव र भूमिका निर्वाह नाटक (Role Play/Business Pitch) ।

थिम २ : 'फोहोरबाट मोहर' : फोहोरमैला र हरित ऊर्जा

• वार्षिक कार्यघण्टा भार : ४० घण्टा (अवधि : १० हप्ता)
• दार्शनिक तथा मनोवैज्ञानिक आधार : एरिक एरिक्सनको 'श्रमशीलता बनाम हीनताबोध' (Industry vs. Inferiority) सिद्धान्त अनुसार बालबालिकामा "म आफैँ फोहोरलाई आर्थिक रूपान्तरण गर्छु र समाज सुधार्छु" भन्ने स्वामित्व (Ownership), उद्यमशील सोच र आत्मसम्मानको विकास ।

क) अन्तर-विषयगत कडीहरू (Interdisciplinary Links) :

• द्विभाषिक समन्वय (Bilingual Code-Switching) : कुहिने फोहोर (Biodegradable), नकुहिने फोहोर (Non-biodegradable), हरित ऊर्जा (Green Energy), पुनःचक्रण (Recycling), रुपान्तरण (Upcycling), र विज्ञापन (Advertisement) को पारिभाषिक ज्ञान ।
• पूर्वीय/संस्कृत प्राज्ञिक कडी : संस्कृत वाङ्मयको 'शौच' (बाह्य र आन्तरिक शुद्धि) को सिद्धान्त र धर्तीलाई आमा मानी फोहोरमुक्त राख्ने नैतिक दायित्व र गोबर एवं कृषि फोहोरलाई 'लक्ष्मी' (आर्थिक समृद्धि) का रूपमा पूजा गर्ने र उपयोग गर्ने पूर्वीय अर्थ-चिन्तन ।

ख) विशिष्ट सिकाइ उपलब्धि (Specific Learning Outcomes) :

यस थिमको समाप्तिमा विद्यार्थीहरू सक्षम हुनेछन् :

१. जैविक र अजैविक फोहोर वर्गीकरण गरी तिनको वैज्ञानिक एवं व्यावसायिक व्यवस्थापन विधि बताउन ।

२. फोहोरको तौल मापन गरी भिन्न (Fractions), दशमलव (Decimals) र प्रतिशतको गणितीय गणना गर्दै कति प्रतिशत कबाड पुनः प्रयोग भयो भनी हिसाब निकाल्न ।

३. कबाड सामग्रीको कलात्मक रूपान्तरण (Upcycling/Waste to Wealth) गरी बजारमा बिक्ने नयाँ सजावटका सामान वा संरचना डिजाइन गर्न ।

४. उत्पादित सामानको बजार प्रवर्द्धन (Marketing) का लागि नेपालीमा एकाङ्की नाटक, विज्ञापन संवाद लेखन र मञ्चन गर्न ।

ग) साप्ताहिक कार्ययोजना तथा व्यावहारिक क्रियाकलाप (Weekly Implementation Guide) :

हप्ता	केन्द्रिकृत उप-विषयक्षेत्र	व्यावहारिक क्रियाकलाप र सिकाइ अनुभव (Activities & Pedagogy)	सुगम/सहरी अनुकूलन	दुर्गम/ग्रामीण अनुकूलन
१-२	फोहोरको वर्गीकरण र मूल्य पहिचान	विद्यालय र घरको फोहोर संकलन गरी कुहिने, नकुहिने र बेच्न मिल्ने (कबाड) छुट्याउने प्रयोगात्मक खेल । कबाडको बजार मूल्य कति छ भनी बुझ्ने ।	रङ्गीन स्मार्ट डस्टबिन र आधुनिक फोहोर चक्रको डिजिटल अध्ययन ।	स्थानीय थलो, कृषि फोहोर र गोबर व्यवस्थापनको प्रत्यक्ष अवलोकन र संकलन ।
३-४	जैविक मल र कृषि-उद्यम विज्ञान	कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल बन्ने प्रक्रिया र त्यसमा सूक्ष्म जीवाणुको भूमिकाको अध्ययन गर्दै मललाई कसरी प्याकिङ गरेर बेच्न सकिन्छ भनी योजना बनाउने ।	आधुनिक कम्पोस्ट बिन (Compost Bin) को प्रयोग र प्याकेजिङ स्केच ।	परम्परागत मलखाडल (Compost Pit) र गड्यौँला मलको प्रत्यक्ष व्यावसायिक अध्ययन ।
५-६	कबाडबाट समृद्धि (Upcycling Store)	Makerspace Project : पुराना कागज, बट्टा, कार्टुन र प्लास्टिकबाट खेलौना, गमला वा पेनहोल्डर निर्माण गरी कक्षाकोठामै 'लघु प्रदर्शनी तथा बिक्री कक्ष' (Mini-Market) स्थापना गर्ने ।	ई-वेस्ट (E-Waste) र प्लास्टिक कलाकृति निर्माण ।	पुराना बोरा, डोरी, पुराना कपडा र काठका टुक्राहरूको कलात्मक र उपयोगी रूपान्तरण ।
७-८	फोहोरको नापजोख र वित्तीय गणित	जम्मा भएको फोहोरको तौल (Kg) लिने, त्यसको बिक्री मूल्य हिसाब गर्ने, र लगानीको अनुपात (Ratio), भिन्न र नाफा प्रतिशत निकाल्ने ।	डिजिटल तराजु र डिजिटल डेटा व्यवस्थापन/एक्सेल गणना ।	परम्परागत ढक-तराजु वा थान-नापको प्रयोग गरी बैंकिङ स्रेस्ता र गणितीय हिसाब ।
९-१०	विज्ञापन कला, नाट्य र सञ्चार सीप	आफूले बनाएको 'कबाडको सामान' बेच्नका लागि आकर्षक नेपाली विज्ञापन (Slogan) र लघु-नाटकको संवाद आफैँ लेख्ने र कक्षाकोठामै नाटक/उत्पादन प्रदर्शन (Product Pitch) मञ्चन गर्ने ।	भिडियो विज्ञापन सुटिङ र डिजिटल प्रस्तुतीकरण ।	खुला चौर वा कक्षाकोठामै प्रत्यक्ष नाटक र सडक नाटकको माध्यमबाट बजार प्रवर्द्धन अभ्यास ।

थिम ३ : जडीबुटी डायरी : स्थानीय वनस्पति, कृषि र आयुर्वेद उद्यम

• वार्षिक कार्यघण्टा भार : ४० घण्टा (अवधि : १० हप्ता)
• दार्शनिक तथा मनोवैज्ञानिक आधार : बालबालिकामा वस्तुहरूको विशिष्टीकरण र 'वर्गीकरण गर्ने क्षमता' (Classification Skills) को तीव्र विकास हुने हुँदा पात, फूल र जराको बनोटका आधारमा वनस्पतिको वैज्ञानिक वर्गीकरण गर्दै तिनको औषधीय र आर्थिक मूल्यको खोजी ।

क) अन्तर-विषयगत कडीहरू (Interdisciplinary Links) :

• द्विभाषिक समन्वय (Bilingual Code-Switching) : प्रकाश संश्लेषण (Photosynthesis), औषधीय वनस्पति (Medicinal Plants), आयुर्वेद (Ayurveda), व्यापारिक क्याटलग (Product Catalog), र बढोत्तरी रेखाचित्र (Growth Graph) को प्राविधिक सिकाई ।
• पूर्वीय/संस्कृत प्राज्ञिक कडी : ऋग्वेदको ओषधि सूक्त र चरक संहिताको वैज्ञानिक जग, जडीबुटीको व्यापारबाट प्राचीन कालमा गरिने आर्थिक आर्जन र वनस्पतिको औषधीय गुणको सनातन व्यावसायिक चिन्तन ।

ख) विशिष्ट सिकाइ उपलब्धि (Specific Learning Outcomes) :

यस थिमको समाप्तिमा विद्यार्थीहरू सक्षम हुनेछन् :

·       वनस्पतिका विभिन्न भागहरूको पहिचान गरी प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रिया र बजारमा यसको माग बुझ्न ।

·       रैथाने ५ वटा औषधीय बिरुवा (तुलसी, असुरो, निम, पुदिना आदि) पहिचान गरी तिनको वैज्ञानिक उपयोगिता र घरेलु ओषधि उद्योगको सम्भाव्यता खुलाउन ।

·       बिरुवाको साप्ताहिक उचाइ नापेर 'बढोत्तरी दर' को रैखिक ग्राफ (Line Graph) खिच्न र उत्पादन परिमाण अनुमान गर्न ।

·       अभिभावक र स्थानीय वैद्यहरूको रैथाने औषधीय ज्ञान संकलन गरी मूल्य सूची (Price List) सहितको व्यवस्थित सचित्र 'जडीबुटी व्यापार क्याटलग' (Profile) नेपालीमा तयार गर्न ।

ग) साप्ताहिक कार्ययोजना तथा व्यावहारिक क्रियाकलाप (Weekly Implementation Guide) :

हप्ता	केन्द्रिकृत उप-विषयक्षेत्र	व्यावहारिक क्रियाकलाप र सिकाइ अनुभव (Activities & Pedagogy)	सुगम/सहरी अनुकूलन	दुर्गम/ग्रामीण अनुकूलन
१-२	वनस्पतिको बनोट र बजार मूल्य वर्गीकरण	विद्यालय वरपरका बिरुवाका पात र फूल संकलन गरी तिनको बनावटको प्रयोगात्मक वर्गीकरण गर्ने । बजारमा कुन जडीबुटी बढी बिक्छ, खोजी गर्ने ।	डिजिटल क्यामेराबाट फोटो खिची 'डिजिटल हर्बल क्याटलग' बनाउने ।	पातहरूको छाप (Leaf Printing) बाट कपीमा मूल्य सहितको चित्रकथा कोर्ने ।
३-४	'STREAME' हर्बल स्टार्टअप (Startup)	विद्यालयको हाता वा गमलामा विद्यार्थी आफैँले माटो मुछेर व्यावसायिक उद्देश्यका लागि तुलसी, पुदिना वा घ्युकुमारी रोप्ने र नर्सरी (Nursery) को ढाँचा तयार गर्ने ।	कौसी खेती (Roof-top Gardening) वा ससाना गमलाको प्रयोग ।	विद्यालयको जमिनमै सानो 'जडीबुटी व्यावसायिक ब्याड' निर्माण र गोडमेल ।
५-६	गणित र वनस्पति उत्पादन मापन	रोपेको बिरुवाको उचाइ प्रत्येक हप्ता स्केलले नाप्ने र कपीमा बढोत्तरी दरको रेखाचित्र कोर्ने । कति समयमा पात/फल बेच्न योग्य हुन्छ, समय तालिका (Timeline) बनाउने ।	कम्प्युटरमा ग्राफिक्स वा डिजिटल चार्टको प्रयोग ।	कपीको पानामा सिन्का र रङको सहायताले हस्तलिखित ग्राफ निर्माण ।
७-८	रैथाने आयुर्वेदिक ज्ञान र बजार अन्वेषण	घरमा अभिभावक र हजुरबा-हजुरआमालाई सोधेर कुन बिरुवा कुन रोगमा चल्छ र यसको घरेलु मूल्य कति हुन सक्छ भनी 'घरेलु ओषधि उद्यम' डायरी नेपालीमा लेख्ने ।	इन्टरनेट र गुगलबाट जडीबुटीको थप प्राविधिक विवरण र बजार मूल्य खोज्ने ।	पूर्णतः पारिवारिक र स्थानीय वैद्य/जडीबुटी संकलकहरूको अन्तर्वार्तामा आधारित खोज ।
९-१०	भाषिक सम्पादन र जडीबुटी मेला (Herbal Fair)	संकलित विवरणलाई मिलाएर सचित्र जडीबुटी पुस्तिका/मूल्य सूची तयार पार्ने र कक्षामा 'जडीबुटी मेला' आयोजना गरी नक्कली पैसा वा eSewa टोकन प्रयोग गरी व्यापारिक कारोबारको अभ्यास गर्ने ।	डिजिटल ई-बुक (E-Book) वा डिजिटल बजार प्रस्तुति ।	हस्तलिखित सचित्र पुस्तिका प्रदर्शनी, कविता वाचन र प्रत्यक्ष बजार खेल ।

थिम ४ : मेरो सानो उद्योग : आवास, हस्तकला र हस्तशिल्प

• वार्षिक कार्यघण्टा भार : ४० घण्टा (अवधि : १० हप्ता)
• दार्शनिक तथा मनोवैज्ञानिक आधार : जीन पियाजेको 'Visual-Spatial' (स्थान, दिशा र आकार बुझ्ने) क्षमताको कदर गर्दै नक्सांकन, मोडेल निर्माण र थ्री-डी (3D) संरचनाको व्यावहारिक बोध गराई हस्तशिल्पलाई उद्यममा बदल्ने सोच ।

क) अन्तर-विषयगत कडीहरू (Interdisciplinary Links) :

• द्विभाषिक समन्वय (Bilingual Code-Switching) : बल र चाप (Force & Pressure), सन्तुलन (Balance), ज्यामितीय आकारहरू (Triangle, Square, Rectangle), परिमिति (Perimeter), उत्पादन लागत (Production Cost), र हस्तशिल्प (Handicraft) को प्रयोग ।
• पूर्वीय/संस्कृत प्राज्ञिक कडी : प्राचीन पूर्वीय 'विश्वकर्मा वास्तुकला', शुल्बसूत्रको ज्यामितीय सिद्धान्त र परम्परागत थारु/मिथिला हस्तकला, डोको-मुढा बुन्ने रैथाने सीपको आर्थिक र सांस्कृतिक इतिहासको रूपान्तरण ।

ख) विशिष्ट सिकाइ उपलब्धि (Specific Learning Outcomes) :

यस थिमको समाप्तिमा विद्यार्थीहरू सक्षम हुनेछन् :

१. बल, चाप र सन्तुलनका आधारभूत भौतिक नियमहरू खेलौना र काठका उत्पादनका माध्यमबाट प्रदर्शन गर्न ।

२. विभिन्न आवास र हस्तकलाका सामानमा प्रयोग भएका ज्यामितीय आकारहरूको पहिचान गरी तिनीहरूको परिमिति (Perimeter) र क्षेत्रफल (Area) निकाल्न ।

३. स्थानीय कच्चा पदार्थ (बाँस, माटो, काठ, पराल) प्रयोग गरी व्यावसायिक मूल्य भएका खेलौना, घरको सजावटका सामान वा "सपनाको घर" (Prototype) को निर्माण गर्न ।

४. रैथाने हस्तकला उद्योगको संरक्षण र आधुनिकीकरणको महत्व दर्शाउँदै तार्किक निबन्ध, व्यावसायिक चिठ्ठी र औपचारिक वित्तीय प्रतिवेदन नेपालीमा तयार गर्न ।

ग) साप्ताहिक कार्ययोजना तथा व्यावहारिक क्रियाकलाप (Weekly Implementation Guide) :

हप्ता	केन्द्रिकृत उप-विषयक्षेत्र	व्यावहारिक क्रियाकलाप र सिकाइ अनुभव (Activities & Pedagogy)	सुगम/सहरी अनुकूलन	दुर्गम/ग्रामीण अनुकूलन
१-२	ज्यामितीय आकार र वास्तुकला विज्ञान	वरपरका घर र भवनहरूको अवलोकन गरी त्रिकोण, वर्ग, र आयत जस्ता ज्यामितीय आकारहरूको पहिचान गर्ने । सन्तुलन र बलको नियम बुझ्ने ।	गुगल अर्थ (Google Earth) र डिजिटल थ्री-डी मोडेलको अध्ययन ।	स्थानीय ढुङ्गा, माटो र काठका परम्परागत घरहरूको वास्तुकलाको प्रत्यक्ष अध्ययन ।
३-४	हस्तशिल्प र इन्जिनियरिङ डिजाइन	Makerspace Project : स्थानीय स्तरमा पाइने सामग्री (सिन्का, बाँस, माटो, पराल वा कागज) प्रयोग गरी सानो घर, पुल वा सजावटको सामानको कलात्मक ढाँचा (Prototype) आफैँ बनाउने ।	थ्री-डी प्रिन्टिङको भर्चुअल अध्ययन वा वेस्ट-कार्डबोर्ड मोडेलिङ ।	बाँसका कप्टेरा, हिलो माटो र काठका टुक्राहरूबाट परम्परागत कलात्मक मोडेल निर्माण ।
५-६	व्यावहारिक गणित र नापजोख (Financial Math)	आफैँले बनाएको मोडेल वा हस्तकलाको सामानको परिमिति, क्षेत्रफल र उचाइ स्केल वा स्थानीय एकाइमा नाप्ने । यसको निर्माणमा लागेको कुल खर्च (लागत) हिसाब गर्ने ।	कम्प्युटरमा सामान्य पेन्ट (MS Paint) वा एक्सेल शीटमा नापजोख र लागत चार्ट निर्माण ।	कपीको पानामा केरमेट गरी, माना-धार्नी वा हात/औंलाको नापलाई गणितीय रूपान्तरण गर्ने ।
७-८	बजार मूल्य निर्धारण र घरेलु उद्योग सम्भाव्यता	स्थानीय बजारमा हस्तकलाका सामान र खेलौनाहरूको मूल्य कति छ भनी बुझ्न पसलहरूको खोजी गर्ने र आफ्नो उत्पादनको प्रतिस्पर्धी मूल्य (Competitive Pricing) तोक्ने ।	इन्टरनेट र इ-कमर्स (e-Commerce) साइटहरूमा हस्तकलाको मूल्य विश्लेषण ।	स्थानीय हाटबजार वा मेलामा गइ हस्तशिल्पका व्यापारीहरूसँग अन्तर्वार्ता ।
९-१०	व्यावसायिक प्रतिवेदन र 'हस्तशिल्प मेला'	हस्तकला उद्योग स्थापना गर्नका लागि आवश्यक लगानी र योजना समेटेर नेपालीमा एउटा औपचारिक 'चिठ्ठी/प्रतिवेदन' लेख्ने र कक्षामा उत्पादित सामानको प्रदर्शनी गरी बजार कला प्रदर्शन गर्ने ।	कम्प्युटरमा एमएस वर्ड (MS Word) मा व्यावसायिक प्रतिवेदन र इ-बजार प्रस्तुतीकरण ।	हस्तलिखित सचित्र प्रतिवेदन, चिठ्ठी लेखन र चौरमा हस्तशिल्प प्रर्दशनी एवं भूमिका निर्वाह नाटक ।

५. समावेशी शैक्षिक रणनीति र समतामूलक सिकाई (Inclusive Educational Strategy & Equitable Learning)

यो पाठ्यक्रमले "कोही पनि बालबालिका सिकाईबाट छुट्नु हुँदैन" भन्ने समावेशी शिक्षाको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र नेपालको संवैधानिक अधिकारलाई आत्मसात गर्दछ । कक्षाकोठामा रहेका फरक ढङ्गले सिक्ने (Neuro diverse/Differently-abled), बौद्धिक अपाङ्गता भएका, दृष्टिविहीन, न्यून-दृष्टियुक्त, बहिरा, सुस्तश्रवण भएका वा शारीरिक रूपमा चुनौतीपूर्ण अवस्थाका विद्यार्थीहरूलाई सिकाई र लघु-उद्यमको मूल प्रवाहमा समेट्न र एरिक्सनको सिद्धान्त अनुसार उनीहरूमा हीनताबोध (Inferiority) आउन नदिन निम्न त्रि-आयामी समावेशी रणनीतिहरू अनिवार्य रूपमा लागू गरिनेछ :

क) विविधीकृत शिक्षण र स्पर्श-आधारित सिकाई (Differentiated Instruction & Tactile Learning)

• मूर्त सामग्रीको बहु-संवेदी प्रयोग (Multi-sensory Approach) : प्रयोगात्मक कार्य तथा सिर्जनात्मक कार्यशाला (Tinkering/Makerspace Hours) मा अमूर्त कुरा बुझ्न कठिन हुने वा दृष्टिविहीन बालबालिकाहरूका लागि विशेष रूपमा स्पर्श-आधारित (Tactile/Hands-on) सामग्रीहरूको प्रयोग गरिनेछ । जस्तै : हस्तकलाका सामान बुझ्न माटोका थ्री-डी मोडेल, वनस्पति बुझ्न प्राकृतिक पात र बोक्राको प्रत्यक्ष स्पर्श, तथा बजारको कारोबार बुझ्न नक्कली सिक्का र नोटहरूको प्रत्यक्ष संवेदन ।
• अडियो-भिजुअल अनुकूलन (Audio-Visual Adaptations) : सुस्तश्रवण भएका बालबालिकाहरूका लागि इसारा भाषा (Sign Language) को आधारभूत प्रयोग, सचित्र कार्ड (Flashcards) र सङ्केतहरूको प्रयोग गरिनेछ भने दृष्टिविहीन बालबालिकाका लागि अडियो सामग्री र जोडले वाचन गर्ने (Read-Aloud) विधिको अवलम्बन गरिनेछ ।

ख) लचिलो अभिव्यक्ति तथा वैकल्पिक मूल्याङ्कन (Flexible Assessment Alternative)

• बहु-माध्यम प्रस्तुतीकरण (Alternative Modes of Expression) : डिस्लेक्सिया (Dyslexia), डिस्ग्राफिया (Dysgraphia) वा अन्य सिकाई जटिलताका कारण परम्परागत रूपमा प्रतिवेदन वा व्यावसायिक योजना लेख्न समस्या हुने बालबालिकाहरूका लागि लेखनको मात्र बाध्यता हटाइनेछ । उनीहरूका लागि मौखिक प्रस्तुतीकरण (Oral Presentation/Sales Pitch), डिजिटल अडियो रेकर्डिङ, अभिनय/भूमिका निर्वाह (Role Play), वा चित्रकला (Visual Arts) को वैकल्पिक माध्यम पूर्ण रूपमा खुला राखिनेछ ।
• लचिलो समय सीमा (Extended Time & Scaffolding) : व्यावहारिक परीक्षा, मोडेल निर्माण वा बजार खेलका क्रममा ढिलो सिकाई गति (Slow Learners) भएका विद्यार्थीहरूका लागि आवश्यक परेमा थप समय उपलब्ध गराइनेछ र शिक्षकले व्यक्तिगत रूपमा सिकाईको टेको (Scaffolding/Zone of Proximal Development) प्रदान गर्नेछन् ।

ग) सबल पक्षमा आधारित सहपाठी सिकाई (Strength-based Peer Learning)

• क्षमतामा आधारित कार्यविभाजन : सामूहिक परियोजना र उद्यमशीलताको कार्य (Group Enterprise Projects) गर्दा शिक्षकले प्रत्येक बालबालिकाको अद्वितीय सबल पक्ष (Unique Strengths) को पहिचान गरी भूमिका बाँडफाँड गर्नेछन् । उदाहरणका लागि :
• लेखन र बजार योजनामा सबल विद्यार्थीलाई 'प्रतिवेदन सम्पादक/योजनाकार' (Business Planner),
• चित्रकला र कलाकृतिमा रुचि भएकालाई 'डिजाइनर/प्याकेजिङ प्रबन्धक' (Product Designer),
• वाकचातुर्य र सामाजिक सञ्चारमा अगाडि भएकालाई 'बिक्री प्रतिनिधि/प्रवक्ता' (Salesperson/Presenter), र
• कबाड संकलन वा कच्चा पदार्थ व्यवस्थापनमा रुचि राख्नेलाई 'सामग्री प्रबन्धक' (Resource/Inventory Manager) को जिम्मेवारी दिइनेछ ।
• सहकार्य र सामाजिकीकरण : यस रणनीतिले गर्दा शारीरिक वा बौद्धिक रूपमा कमजोर महसुस गर्ने बालबालिकाले पनि समूहको आर्थिक र सिर्जनात्मक सफलतामा आफ्नो योगदान देख्नेछन्, जसले कक्षाकोठामा विभेदरहित, मैत्रीपूर्ण र समतामूलक सामाजिकीकरणको वातावरण निर्माण गर्नेछ ।

६. शिक्षण सिकाइ विधि र बाल-केन्द्रित शिक्षणशास्त्र (Pedagogical Approaches & Child-Centered Methodologies)

यो पाठ्यक्रमले परम्परागत शिक्षक-केन्द्रित र घोकन्ते शिक्षण विधिको पूर्ण अन्त्य गरी अनुभवजन्य सिकाइ (Experiential Learning) र रचनावादी सिद्धान्त (Constructivism) लाई आत्मसात गर्दछ । १० देखि १२ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकाको संज्ञानात्मक, संवेगात्मक र सामाजिक विकासलाई ध्यानमा राख्दै, विश्वभरि प्रमाणित भएका उत्कृष्ट बाल-केन्द्रित शिक्षण पद्धतिहरूमध्ये निम्न ५ वटा मुख्य स्तम्भ (Five Core Pedagogical Pillars) का आधारमा शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप सञ्चालन गरिनेछ :

१. परिघटना-आधारित सिकाइ (Phenomenon-Based Learning - PhenBL)

• बालमनोवैज्ञानिक आधार : यो फिनल्यान्डको शिक्षा प्रणालीमा आधारित उत्कृष्ट विधि हो । १०-१२ वर्षका बालबालिकाले ज्ञानलाई 'विषय' (विज्ञान, गणित) का रूपमा भन्दा पनि संसारमा घट्ने 'वास्तविक घटना वा आवश्यकता' का रूपमा सजीलोसँग बुझ्छन् ।
• व्याहारिक प्रयोग : यस विधि अन्तर्गत कक्षाकोठामा विषय अलग्गै पढाइने छैन । उदाहरणका लागि, 'गाउँको खानेपानी संकट' वा 'कबाड संकलन र बजार' जस्ता वास्तविक परिघटनालाई केन्द्रमा राखिनेछ । त्यही एउटै परिघटनाभित्र छिरेर विद्यार्थीले त्यसको विज्ञान (Science), प्रविधि (Technology), लागत मापन (Mathematics), र त्यसको व्यावसायिक दीर्घकालीन समाधानबारे नेपालीमा प्रतिवेदन र विज्ञापन लेखन (Arts & Languages) एकैसाथ सिक्नेछन् ।

२. डिजाइन सोच र उद्यमशीलता (Design Thinking & Entrepreneurship)

• बालमनोवैज्ञानिक आधार : स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयद्वारा प्रवर्द्धित यो विधिले बालबालिकामा समानुभूति (Empathy) र समस्या समाधानको सीप विकास गर्छ । एरिक एरिक्सनको 'श्रमशीलता' (Industry) को सिद्धान्त अनुसार यो उमेरका बालबालिका आफैँले केही नयाँ सिर्जना गरेर बजार र समाजमा आफ्नो उपयोगिता प्रमाणित गर्न लालायित हुन्छन् ।
• व्याहारिक प्रयोग : बालबालिकाहरूलाई ५ वटा चरणमा सिकाइनेछ :

1.      Empathize : समुदायको समस्या/आवश्यकता बुझ्ने (जस्तै : बजारमा राम्रो खेलौना नपाइनु),

2.      Define : समस्या परिभाषित गर्ने,

3.      Ideate : समाधानका उपायहरू सोच्ने,

4.      Prototype : कबाड वा रैथाने सामग्रीबाट नयाँ खेलौना (Jugaad Engineering) डिजाइन गर्ने, र

5.      Test : त्यसको साथीहरूबीच परीक्षण र बिक्री अभ्यास गर्ने । यसले विद्यार्थीलाई सानै उमेरदेखि 'टेन्सन-मुक्त' र उद्यमशील बन्न सिकाउँछ ।

३. सोधखोज र अन्वेषण-आधारित बजार सिकाइ (Inquiry-Based & Market Discovery)

• बालमनोवैज्ञानिक आधार : जोन डिउवे (John Dewey) र जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner) को रचनावादी सिद्धान्त अनुसार बालबालिकाहरू जन्मजात 'अन्वेषक' (Natural Explorers) हुन्छन् । शिक्षकले ज्ञान अर्थ्याउने होइन, केवल सहजकर्ता (Facilitator) को भूमिका निर्वाह गरी उनीहरूलाई बजार र स्रोतको बाटो देखाउनुपर्छ (Scaffolding) ।
• व्याहारिक प्रयोग : कक्षामा 'जडीबुटीको फाइदा र मूल्य' शिक्षकले बोर्डमा लेखिदिने छैनन् । विद्यार्थीहरूलाई 'जडीबुटी डायरी' प्रोजेक्ट अन्तर्गत आफैँ विद्यालयको बगैँचा, जङ्गल वा बजारमा गएर वनस्पति खोज्न, पातको बनोट हेर्न र स्थानीय व्यापारीहरूसँग अन्तर्वार्ता लिएर सोधखोज मार्फत आर्थिक र वैज्ञानिक ज्ञान आफैँ निर्माण गर्न लगाइनेछ ।

४. सिर्जनात्मक कार्यशाला र मेकरस्पेस (Tinkering & Makerspace - Learning by Doing)

• बालमनोवैज्ञानिक आधार : मासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजिका (MIT) प्रोफेसर सेइमोर पेपर्टको 'निर्माणवाद' (Constructionism) मा आधारित यो विधिले भन्छ- "जब बालबालिकाले आफ्नो हातले भौतिक वस्तु निर्माण गर्छन्, तब उनीहरूको दिमागमा ज्ञानको कसिलो र व्यावहारिक संरचना बन्छ ।"
• व्याहारिक प्रयोग : हप्ताको एक दिन अनिवार्य रूपमा 'सिर्जनात्मक र उद्यमशील शुक्रबार' (Tinkering & Enterprise Friday) मनाइनेछ । यस दिन किताब र कापी पूर्ण रूपमा बन्द गरी विद्यार्थीहरूलाई हिलो माटो, काठका सिन्का, रङ, तार, कबाडका कार्टुन जस्ता खुला सामग्री दिइनेछ । उनीहरूले स्वतन्त्र रूपमा 'मेकरस्पेस' मा उपयोगी सामान आफैँ बिगार्दै र बनाउँदै (Trial and Error) सिक्नेछन् र त्यसको बजार मूल्य तय गर्नेछन्, जहाँ गल्ती गर्नुलाई सिकाइको सुन्दर पाटो मानिनेछ ।

५. बहु-बौद्धिकता र सामूहिक शिक्षण (Reggio Emilia & Multi-Intelligence Approach)

• बालमनोवैज्ञानिक आधार : हावर्ड गार्डनर (Howard Gardner) को बहु-बौद्धिकताको सिद्धान्त अनुसार प्रत्येक बच्चाको सिकाई क्षमता फरक हुन्छ (कोही हस्तकलामा, कोही गणितीय हिसाबमा त कोही भाषामा अब्बल हुन्छन्) । रेजियो एमिलिया (Reggio Emilia) दर्शनले बालबालिकाका विचार अभिव्यक्त गर्ने र सिर्जना गर्ने "१०० वटा भाषाहरू" स्वीकार गर्छ ।
• व्याहारिक प्रयोग : विद्यालयमा विषयगत घेरा भत्काउन सामूहिक शिक्षण (Team Teaching) लागू गरिनेछ, जहाँ विज्ञान, गणित र नेपाली भाषाका शिक्षकहरू एउटै व्यावसायिक परियोजनाका लागि संयुक्त योजना (Co-planning) बनाई कक्षामा सँगै प्रवेश गर्नेछन् । समूहगत कार्य गर्दा विद्यार्थीको फरक-फरक क्षमता (चित्र कोर्ने, नापजोख गर्ने, वा सामान बेच्ने नेतृत्व लिने) अनुसार भूमिका दिइनेछ, जसले गर्दा फरक क्षमता भएका (Neuro diverse) बालबालिकाहरू पनि उद्यममा समान रूपमा सहभागी हुनेछन् ।

७. विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणाली र साधनहरू (Student Assessment Framework & Evaluation Rubrics)

यो पाठ्यक्रमले केवल 'अङ्क प्रदान गर्ने' (Testing) परम्परागत परिपाटीको सट्टा 'सिकाईका लागि मूल्याङ्कन' (Assessment for Learning - Formative) र 'सिकाईको मूल्याङ्कन' (Assessment of Learning - Summative) को सन्तुलित अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतालाई आत्मसात गर्दछ । परीक्षाको अनावश्यक तनाव (Exam Anxiety) कम गर्दै उनीहरूको बहु-बौद्धिकता, सिर्जनात्मकता र व्यावहारिक उद्यमशीलता सक्षमता मापन गर्न मूल्याङ्कन प्रणालीलाई निम्नानुसार व्यवस्थित गरिएको छ :

क) आन्तरिक / निर्माणात्मक मूल्याङ्कन (Internal/Formative Assessment - भार : ५०%)

सीडीसी (CDC) को आधिकारिक विशिष्टीकरण तालिका अनुसार विद्यार्थीको दैनिक सिकाइ, व्यावहारिक सीप र व्यवहार परिवर्तनलाई मापन गर्न ५० प्रतिशत अङ्कभारलाई अन्तर्राष्ट्रिय रुब्रिक्स (Assessment Rubrics) का आधारमा निम्नानुसार विभाजन गरिएको छ :

क्र.सं.	मूल्याङ्कनका मुख्य आधार (CDC Criteria)	अङ्कभार	अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुकूल विस्तृत सूचकहरू (Global Rubrics & Entrepreneurship Standards)	मूल्याङ्कनका साधन र अभिलेखीकरण (Tools & Portfolio)
१	सहभागिता र कक्षाकोठामा सक्रियता	४%	• संज्ञानात्मक तत्परता (Cognitive Engagement) : कक्षाकोठामा हुने वैज्ञानिक सोधखोज, छलफल र व्यावसायिक योजनामा सोधिने प्रश्नहरूको स्तर र जिज्ञासा । • व्यावसायिक र भाषिक शिष्टता (Axiological Conduct) : नेपाली र द्विभाषिक विमर्शमा प्रदर्शन गरिने आदर, ग्राहक/साथीप्रतिको शिष्टता र सामाजिक संवेग ।	• दैनिक हाजिरी र सक्रियता अभिलेख । • शिक्षकमार्फत राखिने 'घटना दर्ता' (Anecdotal Records) र संवेगात्मक सूचक तालिका ।
२	परियोजना कार्य / प्रयोगात्मक कार्य (STREAME Projects)	३६%	• उद्यमशीलता र इन्जिनियरिङ (Engineering/Tinkering) : कबाड वा स्थानीय सामग्रीबाट मोडेल/सामान निर्माण गर्दा देखिने नवप्रवर्तन (Frugal Innovation), प्याकेजिङ र गणितीय लागत नापजोखको सङ्गति । • बजार-अन्वेषण र प्रतिवेदन (Inquiry & Documentation) : भुइँ-तहको बजार तथ्याङ्क संकलन, अन्तर्वार्ता र नेपाली भाषाको मानक ढाँचामा व्यावसायिक प्रतिवेदन/प्रस्ताव लेखन । • समावेशी सहकार्य (Inclusive Teamwork) : समूहमा काम गर्दा साथीहरूलाई सघाउने, नेतृत्व लिने र फरक क्षमता भएका साथीहरूप्रति समानुभूति राख्ने क्षमता । • उत्पादन प्रदर्शनी र बिक्री कला (Sales Pitch) : आफ्नो सिर्जना वा मोडेललाई हाउभाउ, आत्मविश्वास र स्पष्ट द्विभाषिक सञ्चार सीपका साथ प्रस्तुत/बिक्री गर्न सक्ने दक्षता ।	• विद्यार्थी पोर्टफोलियो (Student Portfolio) । • ३-स्तरीय 'रुब्रिक्स मापदण्ड' (Holistic Assessment Rubrics) । • स्व-मूल्याङ्कन र सहपाठी मूल्याङ्कन पाना (Self & Peer Assessment Sheets) ।
३	त्रैमासिक परीक्षा (आवधिक आवर्तन)	१०%	• प्रथम र द्वितीय त्रैमासिक परीक्षामा विद्यार्थीले प्राप्त गरेको प्राप्ताङ्कलाई भार मिलान (Weightage Scaling) गरी १० प्रतिशतमा रूपान्तरण गरिनेछ ।	• त्रैमासिक परीक्षाका उत्तरपुस्तिका र उपलब्धि पत्र ।
जम्मा	आन्तरिक अङ्कभार	५०%

प्रयोगात्मक कार्य (३६%) मूल्याङ्कनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय 'रुब्रिक्स' मापदण्ड (Sample Rubrics Matrix) :

शिक्षकले विद्यार्थीको परियोजना कार्य र मेकरस्पेस (Tinkering) को अङ्कन गर्दा कुनै पक्षपात नहोस् भनी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको यो ४-स्तरीय मानक सूचक प्रयोग गर्नुपर्नेछ :

• सर्वोत्कृष्ट (Advanced - ४ अङ्क) : मोडेल/उत्पादन पूर्णतः उपयोगी र क्रियाशील भएको, स्थानीय/कबाड सामग्रीको ९०% प्रयोग भएको, लागत र मूल्य निर्धारण स्पष्ट भएको, व्यावसायिक प्रस्ताव र प्रस्तुतीकरण उत्कृष्ट भएको ।
• उत्कृष्ट (Proficient - ३ अङ्क) : मोडेल बनेको तर केही ससाना प्राविधिक त्रुटि भएको, प्रतिवेदन र भाषा सही भएको, लागत हिसाब बुझाउन सकेको, समूहमा राम्रो सहकार्य र बिक्री कला देखाएको ।
• सामान्य (Developing - २ अङ्क) : मोडेल निर्माण वा सामान संकलनमा प्रयास गरेको तर शिक्षकको सहयोग आवश्यक परेको, वित्तीय हिसाब र प्रतिवेदन अधुरो भएको ।
• प्रारम्भिक (Emerging - १ अङ्क) : सामग्री संकलनमा मात्र सामान्य सहभागी भएको, रचनात्मकता, गणितीय हिसाब र प्रतिवेदन लेखनमा निकै कसिलो जग र सहयोग आवश्यक भएको ।

ख) बाह्य / निर्णयात्मक मूल्याङ्कन (External/Summative Assessment - भार : ५०%)

प्रत्येक शैक्षिक सत्रको अन्त्यमा स्थानीय तह/विद्यालयद्वारा संयुक्त रूपमा सञ्चालन गरिने बाह्य परीक्षाको अङ्कभार ५०% हुनेछ । परम्परागत कण्ठस्थीकरण (Rote Learning) को परिपाटीलाई निरुत्साहित गर्नका लागि प्रश्नपत्रको संरचित ढाँचा ब्लुमको 'संज्ञानात्मक क्षेत्रको वर्गीकरण' (Bloom's Taxonomy) को परिमार्जित रूप र STREAME को पार-विषयगत (Transdisciplinary) मर्म अनुकूल हुने गरी विकास गरिनेछ ।

१. प्रश्नपत्रको संज्ञानपरक अङ्कभार विभाजन (Cognitive Weightage Blueprint) :

बाह्य परीक्षाको कुल ५० पूर्णाङ्कमध्ये प्रश्नहरूको स्तर निम्नानुसार हुनेछ :

• ज्ञान र बोध (Knowledge & Understanding - २५%) : आधारभूत पारिभाषिक शब्दावली, परिभाषा र सिद्धान्तको पहिचान (जस्तै : पदार्थको अवस्था, जडीबुटीका प्रकार, नाफा-घाटाको सूत्र) ।
• व्यावहारिक प्रयोग (Application - ४५%) : सिकेको ज्ञानलाई नयाँ र व्यावहारिक परिस्थितिमा लागू गर्ने सक्षमता (जस्तै : फोहोरको तौलबाट प्रतिशत र मूल्य निकाल्ने, ज्यामितीय परिमिति गणना, प्राविधिक एवं व्यावसायिक शब्दावलीको द्विभाषिक प्रयोग) ।
• उच्च संज्ञानात्मक क्षमता (Higher Order Thinking Skills - HOTS - ३०%) : समालोचनात्मक चेत, व्यावसायिक समस्या समाधान, वित्तीय विश्लेषण र सिर्जनात्मक क्षमता (जस्तै : स्थानीय कच्चा पदार्थको प्रयोग गरेर कसरी एउटा लघु-उद्योग सञ्चालन गर्न सकिन्छ भनी योजना र तार्किक प्रस्ताव प्रस्तुत गर्ने) ।

२. विधागत प्रश्न विन्यास र परीक्षा समय (Question Blueprint & Duration) :

• पूर्णाङ्क : ५० | समय : २ घण्टा १५ मिनेट
• प्रश्नका प्रकारहरू :
• वस्तुगत प्रश्न (Objective Questions - २०%) : बहुवैकल्पिक (MCQs), खाली ठाउँ भर्ने र जोडा मिलाउने, जसमा प्रविधि, बजार र गणितीय साक्षरता जोडिनेछ ।
• छोटो उत्तर आउने प्रश्न (Short Answer Questions - ५०%) : अन्तर-विषयगत अन्तर्सम्बन्ध (Interdisciplinary Links) मा आधारित प्रश्नहरू । यसमा भाषिक शुद्धता, वैज्ञानिक तर्क र उद्यमशील सोच दुवैलाई अङ्कन गरिनेछ ।
• लामो/सिर्जनात्मक उत्तर आउने प्रश्न (Long/Scenario-based Questions - ३०%) : कुनै एउटा व्यावहारिक व्यावसायिक समस्या वा उपभोक्ताको आवश्यकता (Scenario) दिएर त्यसको बहुआयामिक समाधान (वैज्ञानिक, आर्थिक र सामाजिक दृष्टिकोण) खोज्ने तथा नेपाली भाषामा तार्किक संरचना सहितको व्यावसायिक प्रतिवेदन/प्रस्ताव लेखन क्षमता जाँच्ने प्रश्नहरू ।

८. पाठ्यक्रम कार्यान्वयन र शिक्षक सक्षमीकरण रणनीति (Implementation & Teacher Scaffolding)

यस नवप्रवर्तनात्मक पाठ्यक्रमको सफल कार्यान्वयन 'शिक्षकको उद्यमशील रूपान्तरण' मा निर्भर रहने भएकाले निम्न रणनीतिहरू अवलम्बन गरिनेछ :

• समान्तर शिक्षण कार्यशाला (Co-planning Workshops) : विषयगत घेरा (Subject Silos) भत्काउन विद्यालय तहमा विज्ञान, गणित र भाषाका शिक्षकहरूलाई कम्तीमा महिनाको दोहोरिएर संयुक्त योजना (Integrated Lesson Planning) बनाउने समय र सीप प्रदान गरिनेछ ।
• न्यून-लागत स्रोत विकास (Low-Cost Makerspace Manual) : महँगा प्रयोगशाला नभएका ग्रामीण विद्यालयका लागि स्थानीय कबाड, माटो, बाँस, र जडीबुटीलाई नै शिक्षण तथा उद्यमशील सामग्रीका रूपमा रूपान्तरण गर्ने 'शिक्षक हातेपुस्तिका' उपलब्ध गराइनेछ ।

९. निष्कर्ष (Conclusion)

'एकीकृत STREAME पाठ्यक्रम, २०८३' केवल प्राज्ञिक परिमार्जन मात्र नभई नेपाली विद्यालयी शिक्षाको संरचनात्मक र दार्शनिक पुनर्संरचनाको दूरगामी दस्तावेज हो । यसले Environment को परम्परागत र संकुचित अध्ययनलाई Entrepreneurship को जीवन्त, व्यावहारिक र उत्पादनमुखी स्तम्भसँग साटेर शिक्षालाई "कागज र प्रमाणपत्र" को सङ्कुचित घेराबाट मुक्त गरी "सीप, संस्कृति, दिगो उत्पादन र आर्थिक आत्मनिर्भरता" को मार्गमा डोर्‍याउँछ । यसले बालबालिकालाई आफ्नो मौलिक माटो, पूर्वीय अर्थ-दर्शन र रैथाने हस्तशिल्पप्रति गौरवान्वित हुन सिकाउँछ । यो पाठ्यक्रम पूर्ण रूपमा लागू हुँदा भोलिको जनशक्ति मानसिक तनाव (Exam Anxiety) बाट मुक्त, प्राविधिक रूपमा सक्षम, र 'स्थानीय रूपमा क्रियाशील एवं वैश्विक रूपमा प्रतिस्पर्धी' (local Entrepreneurs) बन्ने निश्चित छ ।