Expectation Violation Effect - अपेक्षा उल्लंघन प्रभाव

 

अपेक्षाको उल्लंघन र यथार्थको बाढी

- भागवत देव भट्ट

१. सैद्धान्तिक प्रस्थानविन्दु: 'अपेक्षा उल्लंघन प्रभाव' को आयतन

मानव चेतना, सामाजिक अन्तरसम्बन्ध र संस्थागत वैधता अपेक्षाहरूको एउटा सूक्ष्म, अदृश्य तर अत्यन्त शक्तिशाली जगमा उभिएका हुन्छन् । समकालीन मनोविज्ञान र सञ्चार सिद्धान्तमा यसै संवेगलाई 'अपेक्षा उल्लंघन प्रभाव' (Expectation Violation Effect) भनिन्छ ।

सन् १९७६ मा प्रख्यात अमेरिकी सञ्चारविद् र मनोवैज्ञानिक जुडी बर्गुनले 'अपेक्षा उल्लंघन सिद्धान्त' को रूपमा यसको प्राज्ञिक स्थापना गरेकी थिइन् । सुरुवाती दिनहरूमा बर्गुनले यसलाई मानिसहरूबीचको भौतिक दूरी र गैर-शाब्दिक सञ्चारको दायरामा मात्र अध्ययन गरे पनि, सन् १९८० र १९९० को दशकमा संज्ञानात्मक मनोविज्ञान र सामाजिक विनिमय सिद्धान्तको विकाससँगै यस सिद्धान्तको आयतन व्यापक बन्यो ।

यो प्रभाव मुख्यतया दुईवटा विपरित ध्रुवमा क्रियाशील हुन्छ:

·         सकारात्मक उल्लंघन: जब वास्तविक परिणाम मानिसले सोचेको वा अपेक्षा गरेको भन्दा धैरे गुणा गुणात्मक, सुखद र कल्याणकारी निस्कन्छ ।

·         नकारात्मक उल्लंघन: जब कुनै संस्था वा व्यक्तिले ठूला-ठूला प्रतिज्ञाहरू गर्छन् र मानिसहरूमा उच्च अपेक्षाको भ्रम छर्छन्, तर वास्तविक धरातलमा परिणाम निकै खराब, निराशाजनक वा शून्य निस्कन्छ ।

नेपाली समाजको समसामयिक सन्दर्भलाई हेर्ने हो भने, यहाँ हरेक क्षेत्रमा 'नकारात्मक अपेक्षा उल्लंघन' को एउटा विकराल र अनियन्त्रित शृङ्खला चलिरहेको देखिन्छ । समाजका हरेक अङ्गहरू— चाहे त्यो शिक्षा होस्, राजनीति होस्, न्याय प्रणाली होस् वा अर्थतन्त्र— सबै उच्च प्रतिज्ञा र न्यून परिणामको क्रूर विरोधाभासबाट गुज्रिरहेका छन् ।

२. शैक्षिक पुँजीवाद: भ्रमको बजारीकरण र आन्तरिक परीक्षाको नक्कली आवरण

नेपाली समाजमा मध्यम र निम्न-मध्यम वर्गीय अभिभावकको सबैभन्दा ठूलो सपना आफ्ना छोराछोरीको सुदृढ भविष्य हो । यही भावनात्मक कमजोरीलाई निजी शैक्षिक क्षेत्रले एउटा नाफामूलक उद्योगमा रूपान्तरण गरिदिएको छ ।

भ्रमको व्यावसायिक चक्र: [अभिभावकको भावनात्मक लगानी] ➔ [विद्यालयको अति-बजारीकरण] ➔ [नक्कली परिणाम (आन्तरिक परीक्षा)] ➔ [बोर्ड परीक्षाको क्रूर सत्य (नट ग्रेडेड)]

गुणस्तरीय शिक्षाको नाममा यस्तो अति-बजारीकरण गरिन्छ, जसले अभिभावकको मस्तिष्कमा एउटा अप्राकृतिक र विशाल अपेक्षाको निर्माण गरिदिन्छ । महँगा गोष्ठी, विदेशी प्रस्तुतीकरण, प्रत्यक्ष परियोजना, उद्योग भ्रमण र अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी आदानप्रदान जस्ता आकर्षक योजनाहरू घोषणा गरेर अभिभावकको गोजीबाट मोटो रकम असुलिन्छ । विडम्बना के देखिन्छ भने, विद्यार्थीको सिकाइ र वृत्तिविकासका लागि भनिएका ती शैक्षिक भ्रमण र कार्यक्रमहरूमा विद्यालय सञ्चालक, उनीहरूका पारिवारिक सदस्य र साथीभाइहरू विद्यार्थीकै पैसामा मोजमस्ती गरिरहेका हुन्छन् ।

विद्यालयहरूले आफ्नो व्यापारको निरन्तरता सुनिश्चित गर्न आन्तरिक परीक्षाहरूमा अङ्कको उदार खेती गर्छन् । सामान्य क्षमता भएका विद्यार्थीलाई पनि 'कक्षा प्रथम', 'विद्यालय प्रथम' जस्ता आकर्षक उपाधि भिराइन्छ, बजारमा पाइने सस्ता प्लास्टिकका ट्रफीहरू बाँडिन्छन् ।

तर, जब राष्ट्रिय स्तरको माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) वा कक्षा १२ को बोर्ड परीक्षाको परिणाम आउँछ, जहाँ बाहिरी परीक्षक र निष्पक्ष मूल्याङ्कनको कडी लागू हुन्छ, तब त्यो भ्रमको पर्दा च्यातिन्छ । हिजोसम्म विद्यालयमा उत्कृष्ट भनिएका र ९० प्रतिशतभन्दा माथि ल्याउने दाबी गरिएका विद्यार्थीको ४/५ वटा मुख्य विषयमा 'नट ग्रेडेड' (ग्रेडविहीन) नतिजा आउँछ । यो परिणाम 'अपेक्षा उल्लंघन प्रभाव' को सबैभन्दा क्रूर र घातक रूप हो । लाखौँ रुपैयाँ खर्च गरेर आकाशको तारा छुन खोजेका अभिभावक र अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक बन्ने भ्रममा पालिएका विद्यार्थी एक्कासि मानसिक रूपमा सडकमा पछारिन्छन् ।

३. बहुक्षेत्रीय संक्रामक विकृति: राजनीति, समाज, अर्थतन्त्र र न्याय

अपेक्षा उल्लंघनको यो संक्रामक रोग केवल शिक्षा क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन; यसले सिंगो राज्य संयन्त्रलाई नै गाँजेको छ ।

क) राजनीतिक क्षेत्र: नाराको कालोबजारी र सस्तो लोकप्रियताको रोग

हरेक निर्वाचनमा राजनीतिक दलहरूले बाँड्ने सपनाहरू सर्वसाधारणका लागि एउटा ठूलो आशाको केन्द्र बन्छन् । "लाखौँ रोजगारी सिर्जना गर्ने र देशलाई समृद्धिको टापु बनाउने" जस्ता काल्पनिक घोषणापत्रहरू जारी गरिन्छन् । यसले नागरिकको मनोविज्ञानमा एउटा सामूहिक उच्चतम अपेक्षा निर्माण गर्छ ।

तर जब सरकार गठन हुन्छ, नागरिकले पाउने परिणाममा केवल दलहरूको चरम अवसरवादी सत्ताको लुछाचुँडी, अस्थिरता र ठूला-ठूला भ्रष्टाचारका काण्डहरू (जस्तै: नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरण, ललिता निवास जग्गा काण्ड, सुन तस्करी) को बाढी आउँछ । नागरिकले एउटा सदाचारी राज्यको अपेक्षा गरेका हुन्छन्, तर परिणाममा केवल नातावाद र संस्थागत भ्रष्टाचार भेट्छन् । यो राजनीतिक नकारात्मक उल्लंघनले गर्दा नै आज आम नागरिकमा समग्र व्यवस्था र राजनीतिक दलहरूप्रति चरम नैराश्य र वितृष्णा पैदा भएको छ ।

ख) सामाजिक र सांस्कृतिक क्षेत्र: डिजिटल भ्रम र प्रतिभा पलायनको यथार्थ

फेसबुक, इन्स्टाग्राम र टिकटक जस्ता सञ्चार माध्यमहरूले समाजमा एउटा कृत्रिम यथार्थ खडा गरिदिएका छन् । सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरू आफूलाई सधैँ खुसी, धनी र स्वस्थ देखाउँछन्, तर वास्तविक धरातलमा भने आन्तरिक कलह, संवादहीनता र गहिरो एक्लोपन व्याप्त छ ।

अर्कोतर्फ, राहदानी बोकेर त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उभिएका युवाहरूको लाम लाग्छ । उनीहरूको मनमा विदेश जानेबित्तिकै धनको वर्षा हुने र जीवन सुखी हुने अपेक्षा हुन्छ । तर जब उनीहरू खाडीका देशहरूमा ५० डिग्रीको गर्मीमा वा पश्चिमा देशहरूमा कठोर श्रम गर्ने धरातलमा पुग्छन्, तब उनीहरूको त्यो गुलाबी अपेक्षा कडा रूपमा तोडिन्छ ।

ग) आर्थिक र न्यायिक क्षेत्र: नीतिगत विचलन र ढिलो न्याय

नेपालका लाखौँ मध्यमवर्गीय नागरिकहरूले सहकारी र शेयर बजारमा आफ्नो जीवनभरको कमाइ सुरक्षित रहने अपेक्षाका साथ लगानी गरे । तर नियामक निकायहरूको कमजोरीका कारण देशभरका सयौँ सहकारीहरू सर्वसाधारणको अर्बौँ रुपैयाँ निक्षेप लिएर सञ्चालकहरू फरार भए, जसले गर्दा देशको एउटा ठूलो मध्यम वर्ग बिस्तारै निम्न वर्गमा परिणत हुँदै गइरहेको छ ।

न्यायिक क्षेत्रको अवस्था पनि उस्तै छ । अदालतको ढोकामा पुग्ने प्रत्येक पीडितले न्याय पाउने अपेक्षा राखेको हुन्छ, तर एउटै मुद्दाको फैसला हुन दशकौँ लाग्दा र शक्ति एवं पैसाको आडमा फैसलाहरू प्रभावित हुँदा सर्वसाधारणका 'कानुनको शासन' प्रतिको अन्तिम अपेक्षा पनि भत्किन्छ ।

४. वि.सं. २०८२ को नेपाली युवा विद्रोह: अपेक्षा उल्लंघनको महाविस्फोट

वि.सं. २०८२ भदौ २३ र २४ गते नेपालको इतिहासमा जुन अभूतपूर्व र ऐतिहासिक परिवर्तनको ढोका खुल्यो, त्यो वास्तवमा नेपाली जनता, विशेष गरी नयाँ युवा पुस्ता (जेन-जी) को मानसपटलमा दशकौँदेखि सञ्चित भएको चरम नकारात्मक अपेक्षा उल्लंघनको महाविस्फोट नै थियो ।

विद्रोहको डिजिटल स्वरूप: [सञ्जालका चौतारीहरू] ➔ [योजनाबद्ध सामूहिक आक्रोशको प्रवर्द्धन] ➔ [नेतृत्वविहीन स्वतःस्फूर्त जनसागर] ➔ [स्थापित सत्ताको विघटन]

यो नयाँ पुस्ता इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालका कारण विश्वका विकसित देशहरूमा नागरिकले पाउने सेवा र सुशासनलाई नजिकबाट नियालिरहेको थियो । उनीहरूको मनमा देशप्रति उच्च अपेक्षा थियो, तर वास्तविक धरातलमा उनीहरूले विश्वविद्यालयको राजनीतिकरण र परीक्षाको नतिजा आउन लाग्ने वर्षौँको ढिलासुस्ती मात्र भोगे ।

भदौ २३ र २४ को आन्दोलन नेपालका पुराना आन्दोलनहरू भन्दा बिलकुलै फरक थियो, किनभने यसको नेतृत्व कुनै राजनीतिक दलको ह्विप वा झण्डामुनि थिएन । यो युवाहरूको आफ्नै डिजिटल संगठन थियो । आन्दोलनको कमाण्ड भिडियो र सामाजिक सञ्जालका माध्यमहरूले सम्हालेका थिए ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा, जब युवाहरूमा देशभित्रको चरम बेथिति र विदेश पलायनको बाध्यताले 'सिकिएको असहायपन' (सबैथोक सकियो भन्ने हीनताबोध) को अन्तिम विन्दुमा पुर्‍यायो, तब उनीहरूले पलायन होइन, 'प्रतिरोध' को बाटो रोजे । "अब विदेश भाग्ने होइन, यतै बसेर व्यवस्था बदल्ने हो" भन्ने सामूहिक विचार नै त्यो विद्रोहको मुख्य ऊर्जा थियो, जसले स्थापित र पुराना शक्तिहरूको अहंकारलाई एकै झट्कामा भत्काइदियो ।

५. आसन्ना महाप्रलय: सच्चिने कि सकिने?

यहाँनेर समाजको सबैभन्दा मार्मिक र दूरदर्शी संशय सतहमा आउँछ— "अब केही निजी विद्यालयहरू नसुध्रिने हो भने महाप्रलयकारी बाढी आउनेछ र त्यसले अणु तथा परमाणुको अवस्थामा रहेका वित्तीय रूपमा जर्जर विद्यालयहरूलाई कहिल्यै नउठ्ने गरी बगाउनेछ ।"

यो भनाइ बजार, मनोविज्ञान र सामाजिक न्यायको अकाट्य नियममा आधारित छ । जब भ्रमको व्यापार पराकाष्ठामा पुग्छ, तब त्यसको पतन पनि प्रलयकारी नै हुन्छ ।

अहिले नै कतिपय मध्यम र साना निजी विद्यालयहरू चर्को सञ्चालन खर्च, घरभाडा र विद्यार्थी संख्याको अभावका कारण वित्तीय रूपमा अत्यन्तै कमजोर अर्थात् अणु र परमाणुको अवस्थामा पुगिसकेका छन् । उनीहरू केवल विज्ञापन र अभिभावक फकाउने प्रपञ्चको सहारामा कृत्रिम श्वास लिएर टिकिरहेका छन् ।

ऐतिहासिक युवा विद्रोह र राजनीतिक परिवर्तनपछि आम उपभोक्ता र अभिभावकको चेतनाको स्तर निकै माथि उठेको छ । जब समाजमा यी संस्थाहरूको भ्रमको खेती विरुद्ध एउटा सामूहिक अविश्वासको बाढी आउँछ, तब उनीहरूको भर्ना दर शून्यमा झर्नेछ । वित्तीय रूपमा पहिले नै जर्जर भइसकेका यस्ता विद्यालयहरू त्यो धक्का सहन नसकेर कहिल्यै नउठ्ने गरी विलीन हुनेछन् ।

६. समग्र रूपान्तरणको रणनीतिक योजना र कार्यदिशा

यो विकराल मनोवैज्ञानिक र सामाजिक सङ्कटबाट समाजलाई मुक्त गर्न र 'अपेक्षा उल्लंघन प्रभाव' को नियमलाई रचनात्मक ऊर्जामा बदल्न एउटा वृहत् र एकीकृत रणनीतिक योजना आवश्यक छ:

सुधारात्मक मार्गचित्र: [यथार्थपरक अपेक्षा निर्धारण] ➔ [पारदर्शी मूल्याङ्कन] ➔ [रचनात्मक सुधारात्मक सिकाइ] ➔ [दीर्घकालीन मानसिक सबलीकरण]

क) क्षेत्रगत रणनीतिक कार्ययोजना

१. शैक्षिक क्षेत्र

·         विद्यमान विकृति: नक्कली मूल्याङ्कन, महँगा अनपेक्षित योजनाहरू, र बोर्ड परीक्षाको असफलता ।

·         रणनीतिक कदम:

o    आन्तरिक परीक्षालाई शतप्रतिशत निष्पक्ष र कडा बनाउने ।

o    अङ्कमुखी होइन, सीपमा आधारित मूल्याङ्कन लागू गर्ने ।

o    निजी विद्यालयको जथाभावी शुल्क र भ्रमण प्याकेजको कठोर नियमन गर्ने ।

·         अपेक्षित परिणाम: विद्यार्थीहरू वास्तविक संसारको प्रतिस्पर्धाका लागि मानसिक रूपमा तयार हुनेछन् ।

२. राजनीतिक क्षेत्र

·         विद्यमान विकृति: चुनावका काल्पनिक प्रतिज्ञाहरू र सुशासनको पूर्ण अभाव ।

·         रणनीतिक कदम:

o    'घोषणापत्र नियमन कानुन' ल्याउने (पूरा गर्न नसक्ने सपना बाँड्न नपाइने) ।

o    भ्रष्टाचारीहरूलाई द्रुत मार्गबाट कठोर कानुनी सजाय दिने ।

·         अपेक्षित परिणाम: जनतामा राजनीतिक व्यवस्था र नेतृत्वप्रति पुनः भरोसा जागृत हुनेछ ।

३. सामाजिक-आर्थिक क्षेत्र

·         विद्यमान विकृति: डिजिटल माध्यमको भ्रामक जीवन र सहकारी ठगी जस्ता वित्तीय असुरक्षा ।

·         रणनीतिक कदम:

o    विद्यालय स्तरदेखि नै 'डिजिटल साक्षरता' र 'मानसिक स्वास्थ्य' को पाठ्यक्रम अनिवार्य गर्ने ।

o    सहकारी पीडितहरूको रकम तत्काल फिर्ता गराई बिचौलियातन्त्रको अन्त्य गर्ने ।

·         अपेक्षित परिणाम: युवाहरूमा स्वदेशमै सम्भावना देख्ने यथार्थपरक सोचको विकास हुनेछ ।

७. निष्कर्ष: भ्रममुक्त समाज र यथार्थको पुनर्निर्माण

'अपेक्षा उल्लंघन प्रभाव' शैक्षिक व्यापारिकरण र सामाजिक विकृतिको ऐना हो । आजको नेपाली समाज एउटा जीवन्त र दुखद प्रयोगशाला बनेको छ, जहाँ विद्यालयले अङ्कको भ्रम बेचिरहेछ, राजनीतिले समृद्धिको नारा बेचिरहेछ र बजारले आर्थिक सुरक्षाको नक्कली ग्यारेन्टी बेचिरहेछ ।

यो बहुआयामिक सङ्कटको एउटै मात्र निकास छ - भ्रमको कालोबजारीलाई बन्द गरी यथार्थको धरातलमा फर्कनु ।

जुन निजी विद्यालयहरूले अझै पनि शिक्षालाई व्यापार मात्र ठानिरहेका छन्, उनीहरू यो चेतना र न्यायको बाढीमा यसरी बग्नेछन् कि उनीहरूको परमाणु जस्तो अवशेष पनि भेटिने छैन । केवल ती संस्थाहरू मात्र जोगिनेछन्, जसले नाफाभन्दा माथि उठेर विद्यार्थीको वास्तविक सीप र यथार्थपरक सिकाइमा जोड दिनेछन् ।

अपेक्षा जति धरातलसँग जोडिएको र पारदर्शी हुन्छ, परिणाम आउँदा लाग्ने मानसिक धक्का उति नै कम हुन्छ । आधुनिक शिक्षण संस्था, राजनीतिक नेतृत्व र सचेत अभिभावकले बेलैमा यो मनोवैज्ञानिक खाडललाई बुझेर भ्रमको खेती होइन, वास्तविक सिकाइ र सुशासनको जग बसाल्न ढिला भइसकेको छ ।