Learned Helplessness

 

नेपाली शिक्षामा 'लर्न्ड हेल्पलेसनेस' को महाव्याधि: संरचनात्मक लाचारी र रूपान्तरणको प्रस्थानविन्दु

- भागवत देव भट्ट

पृष्ठभूमि र सैद्धान्तिक प्रस्थानविन्दु

समकालीन नेपाली समाजको सबैभन्दा ठुलो विरोधाभास कहाँनिर छ भने हाम्रा कक्षाकोठाहरूमा उज्यालो भविष्यको खोजी गरिरहेका लाखौँ आँखाहरू छन्, तर तिनै आँखाहरूमा देशप्रतिको चरम अविश्वास र सामूहिक लाचारी पनि प्रतिबिम्बित भइरहेको छ । शिक्षाशास्त्रीय र मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट यो अवस्था केवल आर्थिक अभाव वा नीतिगत कमजोरी मात्र होइन, बरु यो समाजमा नियोजित रूपमा उत्पादन भइरहेको 'सिकाएको असहायपन' अर्थात मानसिक परतन्त्रता (Learned Helplessness) को एउटा खतरनाक महाव्याधि हो ।

सन् १९६७ मा अमेरिकी मनोवैज्ञानिक मार्टिन सेलिगम्यान (Martin Seligman) ले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्तले भन्छ— जब कुनै प्राणी वा मानिसले बारम्बारको प्रयासका बावजुद लगातार असफलता वा नियन्त्रणबाहिरको कष्टकर परिस्थितिको सामना गर्नुपर्छ, तब उसको दिमागले एउटा आत्मघाती निष्कर्ष निकाल्छ: "मेरो प्रयासले नतिजा बदलिनेवाला छैन ।" भविष्यमा अनुकूल र सहज अवसर आउँदा पनि प्रयास नै नगर्ने यो मानसिक पक्षाघात (Psychological Paralysis) आज नेपालको प्राथमिक विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयका उच्च तहसम्म एउटा संरचनात्मक रोगका रूपमा जरा गाडेर बसेको छ ।

१. विरोधाभासको धरातल: सस्तो लोकप्रियताको 'चमक' र सरकारीको 'संरचनात्मक लाचारी'

नेपाली शिक्षाको वर्तमान तस्बिर वर्गीय विभेदको एउटा यस्तो ऐना हो, जसको एकातिर कतिपय निजी विद्यालयहरूको बजारकेन्द्रित 'चमक-धमक' छ भने अर्कोतिर सार्वजनिक (सामुदायिक) संस्थाहरूको 'संरचनात्मक लाचारी' देखिन्छ । यो खाडलले नेपाली नागरिकको चेतनामा कसरी असहायपनको बिजारोपण गरिरहेको छ, यसलाई आलोचनात्मक रूपमा केलाउनु आवश्यक छ ।

क) 'गुणस्तर' को आवरणमा 'सङ्ख्या' को व्यापार र सामाजिक सञ्जालको भ्रम

यहाँ निजी लगानी आफैँमा कमजोरी वा समस्या होइन; समस्या त शिक्षा क्षेत्रमा भित्रिएको 'सस्तो लोकप्रियता' (Cheap Popularity) को भित्री रोग हो । आजभोलि धेरैजसो विद्यालयहरूमा 'गुणस्तरीय शिक्षा' (Quality Education) को नारा त खुब सुनिन्छ, तर व्यवहारमा गुणस्तरलाई भन्दा सङ्ख्या (Quantity) लाई प्राथमिकता दिइएको छ ।

·         दैनिक जीवनको उदाहरण: परीक्षामा कति जनाले 'ए प्लस' ल्याए भन्ने अङ्कको दौड, कति धेरै विद्यार्थी भर्ना भए भन्ने सङ्ख्याको घमण्ड र दैनिक रूपमा फेसबुक वा टिकटक जस्ता सामाजिक सञ्जालमा तडकभडकपूर्ण तस्बिरहरू रङ्गाउनु नै आजको परिभाषामा 'गुणस्तर' बन्न पुगेको छ । सामाजिक सञ्जालमा देखिने यो 'भर्चुअल' चमक-धमक वास्तवमा गुणस्तरीय शिक्षा होइन, यो त केवल बजारमा टिक्नका लागि गरिएको विज्ञापन मात्र हो ।

·         वास्तविक गुणस्तरीय शिक्षा के हो ? वास्तविक गुणस्तरीय शिक्षा त्यो हो जसले विद्यार्थीको अङ्क वा सङ्ख्या मात्र बढाउँदैन, बल्कि उसको चरित्र निर्माण (Character Building), जीवनोपयोगी सीप (Life Skills), र भावनात्मक सबलता (Emotional Resilience) को विकास गर्छ । गुणस्तरीय शिक्षाले विद्यार्थीलाई केवल 'जागिर खोज्ने' (Job Seeker) परनिर्भर नागरिक होइन, आफ्नै खुट्टामा उभिएर समस्याको सामना गर्न सक्ने 'सिर्जनशील नेतृत्व' (Problem Solver) बनाउनुपर्छ । जहाँ सिकाइ प्राकृतिक र प्रयोगात्मक हुन्छ, त्यहाँ सामाजिक सञ्जाल रङ्गाइरहनु पर्दैन, विद्यार्थीको व्यक्तित्वले नै समाजमा आफ्नो प्रभाव बोल्छ । तर, यसको विपरीत जब 'चम्चा-सिकाइ' (Spoon-feeding) मार्फत विद्यार्थीलाई कृत्रिम वातावरणमा राखिन्छ, तब उनीहरूमा वास्तविक जीवनका चुनौती सामना गर्ने क्षमता शून्य बन्न पुग्छ, जसले अन्ततः 'अभिजात असहायपन' (Elite Helplessness) जन्माउँछ ।

ख) सामुदायिक विद्यालयको संरचनात्मक लाचारी र 'पहिल्यै हारेको मानसिकता'

यसको ठीक विपरीत, देशको झन्डै ७० प्रतिशत भार बोकेको सार्वजनिक शिक्षा प्रणाली राज्यको उपेक्षा, राजनीतिक भागबन्डा र व्यवस्थापकीय अराजकताको चक्रव्यूहमा फसेको छ ।

·         वास्तविक धरातलको उदाहरण: ग्रामीण भेगका वा कतिपय सहरी क्षेत्रकै सरकारी विद्यालयहरूमा रङ उडेका भित्ता, फुटेका बेन्च, पानी नआउने शौचालय र प्रयोगशालाविहीन कक्षाकोठाहरू देखिन्छन् । यो भौतिक दरिद्रताले विद्यार्थी र शिक्षकको मनोविज्ञानमा पहिलो प्रहार गर्छ । योग्य र अकादमिक रूपमा अब्बल शिक्षकहरू हुँदाहुँदै पनि राजनीतिक हस्तक्षेप र दण्डहीनताका कारण सिङ्गो वातावरण नै ओइलाएको छ ।

·         मनोवैज्ञानिक परिणाम: सुरुमा केही नयाँ गरौँ भनी जोसिएका शिक्षकहरू पनि नीतिगत अवरोध र संस्थागत असहयोगका कारण पटक-पटक असफल भएपछि अन्ततः "यहाँ जति गरे पनि प्रणाली सुध्रिनेवाला छैन, म मात्र एक्लै कराएर के हुन्छ र  ?" भन्दै आत्मसमर्पण गर्छन् । उनीहरूको यो लाचारी सिधै विद्यार्थीमा सर्छ । सरकारी स्कुलका विद्यार्थीहरूले सानैदेखि समाजको हेय दृष्टिकोण भोग्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको अवचेतन मानसपटलमै एउटा कुरा बस्छ– "म सरकारीमा पढेको, म निजीका साथीहरूसँग कहिल्यै प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दिनँ ।" यो उनीहरूले समाजबाट सिकेको 'वञ्चितीकरणको असहायपन' हो ।

२. शैक्षिक माफियातन्त्र र निराशाको बजारशास्त्र

नेपालको शैक्षिक सङ्कट प्राकृतिक होइन, यो 'मानव-निर्मित' (Man-made) हो । यसको नेपथ्यमा एउटा शक्तिशाली 'शैक्षिक माफियातन्त्र' वा सिन्डिकेट सक्रिय छ, जसको व्यवसाय नै आम जनतामा निराशा र असहायपन बेचेर फस्टाएको छ ।

क) नीतिगत लाचारी (Policy Helplessness) र सार्वजनिक शिक्षाको अवमूल्यन

जब शिक्षा केवल नाफा कमाउने माध्यम बन्छ, तब राज्यका नियमनकारी निकायहरू स्वार्थको द्वन्द्व (Conflict of Interest) मा फस्छन् । कानुन र मापदण्डहरू कागजमा उत्कृष्ट बन्छन् तर कार्यान्वयनको तहमा पुग्दा लाचार बन्छन् । शिक्षा मन्त्रालयदेखि स्थानीय तहका कर्मचारीहरू समेत "माथिको आदेश र राजनीतिक दबाबका अगाडि हामी केही गर्न सक्दैनौँ" भन्दै पन्छिन्छन् । यो नीतिगत तहमा देखिएको 'लर्न्ड हेल्पलेसनेस' हो, जसले अप्रत्यक्ष रूपमा शैक्षिक माफियाहरूलाई मनोमानी शुल्क बढाउने र सरकारी स्कुलहरूलाई क्रमशः बन्द गराउने वातावरण निर्माण गरिदिन्छ ।

ख) "नेपालमा सम्भावना छैन" भन्ने कृत्रिम भाष्य र उच्च शिक्षाको सङ्कट

आज नेपालका विश्वविद्यालयहरूमा शैक्षिक क्यालेन्डर भत्किनु, समयमा परीक्षा र नतिजा नआउनु र उच्च शिक्षा राजनीतिक अखडा बन्नुको पछाडि कतै कन्सल्टेन्सी र विदेश पलायन गराउने गिरोहको अदृश्य हात त छैन ? यो गम्भीर आलोचनात्मक प्रश्न सोध्ने वेला भएको छ ।

·         उदाहरण: १८ वर्ष पुग्नेबित्तिकै प्रत्येक नेपाली युवाको एउटै मात्र लक्ष्य बन्छ— 'पासपोर्ट बनाउने र एनओसी (NOC) लिने' । समाज, मिडिया र कन्सल्टेन्सीहरूले मिलेर युवाहरूको दिमागमा यो कुरा यति गहिरो गरी हालिदिएका छन् कि "नेपालमा जति मिहिनेत गरे पनि भविष्य अन्धकार छ, यहाँ पहुँच र चाकडी विना केही हुन्न ।"

·         यो सोच वास्तवमा सेलिगम्यानले भनेको Internal (म नै दोषी छु वा मेरो देश नै खराब छ), Stable (यो स्थिति कहिल्यै सुध्रिन्न), र Global (मेरो सबथोक बर्बाद भयो) व्याख्याको सटीक उदाहरण हो । प्रयास नै नगरी देश छोड्नु भनेको 'सिकाएको असहायपन' को उच्चतम सामाजिक अभिव्यक्ति हो ।

३. गीताको दार्शनिक आँखा: अर्जुनको 'विषाद' र आधुनिक असहायपन

'लर्न्ड हेल्पलेसनेस' को यो मनोवैज्ञानिक सङ्कट आधुनिक विज्ञानले सन् १९६७ मा प्रयोगशालामा प्रमाणित गर्नुभन्दा हजारौँ वर्षपहिले पूर्वीय दर्शनको महाग्रन्थ श्रीमद्भगवद्गीता मा विस्तृत रूपमा चित्रण गरिएको थियो । कुरुक्षेत्रको युद्धमैदानमा जब अर्जुन दुवैतर्फका सेनाको माझमा उभिन्छन्, तब उनी अचानक एउटा गहिरो मानसिक अवसाद (Clinical Depression) र लाचारीको सिकार हुन्छन् ।

गीताको पहिलो अध्यायमा अर्जुनको अवस्थालाई यसरी वर्णन गरिएको छ:

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥ (गीता १:२९)

(अर्थात्: मेरो शरीरका अङ्गहरू शिथिल भइरहेका छन्, मुख सुकिरहेको छ, शरीर कामिरहेको छ र रौँ ठाडो भइरहेका छन् ।)

अर्जुन यतिसम्म लाचार बन्छन् कि उनले आफ्नो पराक्रमी धनुष 'गाण्डीव' हातबाट खसाल्छन् र रथको पछाडि थचक्क बस्छन् । उनी श्रीकृष्णसँग भन्छन्— "मैले यो युद्ध जितेर पनि के नै पाउँछु र ? बरु म भिक्षा मागेर बस्छु, म युद्ध लड्दिनँ ।" अर्जुनको यो अवस्था ठ्याक्कै मार्टिन सेलिगम्यानको प्रयोगका ती कुकुरहरूको जस्तै हो, जो अगाडि स्पष्ट बाटो र क्षमता हुँदाहुँदै पनि मानसिक रूपमा थाकेर 'थचक्क बस्छन्' र प्रयास गर्नै छोडिदिन्छन् । अर्जुनले आफ्नो असफलता र विनाशलाई स्थिर र वैश्विक मानेर आत्मसमर्पण गरिसकेका थिए ।

तर, श्रीकृष्णले अर्जुनको यो मानसिक लाचारी (Helplessness) लाई स्वीकार गर्नुहुन्न । दोस्रो अध्यायको सुरुमै श्रीकृष्णले अर्जुनलाई झकझक्याउँदै भन्नुहुन्छ:

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।

क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥ (गीता २:३)

(अर्थात्: हे अर्जुन! यो नपुंसकता वा कायरतालाई नअँगाल, यो तिमीलाई सुहाउँदैन । हृदयको यो क्षुद्र दुर्बलतालाई त्यागेर युद्धका लागि उठ ।)

श्रीकृष्णले गीताका बाँकी अध्यायमा अर्जुनलाई कुनै नयाँ अस्त्र-शस्त्र चलाउन सिकाउनु भएन, बरु उनको 'संज्ञानात्मक पुनर्संरचना' (Cognitive Restructuring) गरिदिनुभयो । अर्जुनको दिमागमा बसेको "मैले गरेर केही हुन्न, नतिजा शून्य छ" भन्ने असहायपनको साङ्लोलाई तोडेर श्रीकृष्णले 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन' (कर्ममा मात्र तिम्रो अधिकार छ, फलमा होइन) को मन्त्र दिनुभयो । यो मन्त्रले व्यक्तिको कार्य (Action) र बाह्य नतिजा (Outcome) बिचको नियन्त्रणविहीन भ्रमलाई हटाई मानिसलाई आफ्नो 'प्रयास' मा केन्द्रित हुन सिकाउँछ, जुन मनोविज्ञानको भाषामा 'सिकेको आशावाद' (Learned Optimism) को सर्वोच्च शिखर हो ।

४. विद्यार्थीहरूबाट असहायपन हटाउने व्यावहारिक र ठोस कदमहरू (Actionable Steps)

विद्यार्थीहरूको मानसपटलमा गहिरो गरी बसेको यो मानसिक साङ्लोलाई तोड्न केवल सैद्धान्तिक बहसले पुग्दैन । यसका लागि विद्यालय तहबाटै निम्न ठोस र व्यावहारिक कदमहरू अपनाउनु अनिवार्य छ:

१. 'लघु-सफलता' (Small Wins) को रणनीति: विद्यार्थीलाई सुरुमै ठुलो परीक्षा वा कठिन लक्ष्य दिनुको सट्टा पाठ्यक्रम र सिकाइलाई साना-साना खण्डमा विभाजन गर्ननुपर्छ । जब कुनै कमजोर भनिएको विद्यार्थीले सानो परियोजना (Project) वा व्यावहारिक कार्य सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्छ, तब उसको दिमागमा "मैले पनि त सक्ने रहेछु" भन्ने आत्मविश्वास (Self-efficacy) ब्युँझिन्छ । यी साना सफलताहरूले पुरानो असहायपनको भ्रमलाई बिस्तारै काट्दै लैजान्छन् ।

२. 'प्रयास' को मूल्याङ्कन, 'अङ्क' को होइन (Praising the Effort, Not the Outcome): हाम्रो समाजमा केवल 'ए प्लस' ल्याउनेको मात्र प्रशंसा हुन्छ । यस विपरीत, शिक्षक र अभिभावकले विद्यार्थीले गरेको मिहिनेत, सङ्घर्ष र प्रयासको कदर गर्नुपर्छ । परीक्षामा कम अङ्क आउँदा "तिम्रो बुद्धि नै यस्तै हो" भन्नुको सट्टा "तिम्रो यो प्रयास राम्रो थियो, रणनीति अलिकति बदल्दा अर्को पटक अझ सुधार हुन्छ" भन्ने आत्मिक ढाडस दिनुपर्छ ।

३. 'बदलिँदो मानसिकता' (Growth Mindset) को विकास: विद्यार्थीहरूलाई 'इन्टेलिजेन्स' वा क्षमता स्थिर हुँदैन, बरु अभ्यास र मिहिनेतले मस्तिष्कको क्षमता बढाउन सकिन्छ (Neuroplasticity) भन्ने वैज्ञानिक सत्य बुझाउनुपर्छ । "म त गणित वा अङ्ग्रेजीमा कमजोर छु" भन्ने नकारात्मक मानसिकतालाई "मैले यसमा अझै पर्याप्त अभ्यास गर्न बाँकी छ" भन्ने सकारात्मक सोचमा रूपान्तरण गराउनुपर्छ ।

४. जीवनोपयोगी र सीपमूलक सिकाई (Hands-on Learning): अमूर्त र घोक्ने विधामा मात्र सीमित नभएर विद्यार्थीलाई उद्यमशीलता, कृषि, प्रविधि, कला र वित्तीय साक्षरता जस्ता व्यावहारिक विधामा संलग्न गराउनुपर्छ । आफ्नै हातले समस्या समाधान गर्दा विद्यार्थीहरूमा रहेको 'परतन्त्रता' हट्छ र स्वावलम्बनको भावना विकास हुन्छ ।

५. विद्यालयहरूमा 'काउन्सिलिङ डेस्क' को स्थापना: प्रत्येक विद्यालयमा कम्तीमा एउटा मानसिक परामर्शदाता वा काउन्सिलरको व्यवस्था हुनुपर्छ । जसरी कुरुक्षेत्रमा अर्जुनका लागि श्रीकृष्ण परामर्शदाता बन्नुभयो, त्यसरी नै आजका विद्यार्थीलाई डिप्रेसन, एन्जाइटी र "मेरो भविष्य छैन" भन्ने हीनताबोधबाट निकाल्न व्यावसायिक परामर्शको जरुरत छ ।

५. राज्य र संस्थागत तहमा गर्नुपर्ने सुधारहरू

क) सामुदायिक विद्यालयको 'मनोवैज्ञानिक पूर्वाधार' को पुनर्निर्माण: स्थानीय सरकारहरूले उत्कृष्ट कार्य गर्ने शिक्षकहरूलाई राजनीतिक आस्थाका आधारमा नभई कार्यसम्पादनका आधारमा पूर्ण स्वायत्तता र उच्च प्रोत्साहन दिनुपर्छ । शिक्षकको ऊर्जा र सम्मान नै विद्यार्थीको उत्साहको मुख्य स्रोत हो ।

ख) विज्ञापनमुखी होइन, नतिजामुखी साझेदारी: निजी क्षेत्रले फेसबुक र टिकटकमा विज्ञापन गरेर 'सङ्ख्या' बढाउने होडबाजी छोडेर वास्तविक सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) वहन गर्नुपर्छ । "एक निजी विद्यालय, एक सामुदायिक विद्यालय" को अपनत्व (Adoption) मोडेल लागू गर्न सकिन्छ, जहाँ निजीले आफ्नो व्यवस्थापकीय र प्राविधिक सीप छिमेकी सरकारी विद्यालयलाई हस्तान्तरण गरोस् । राज्यले पनि सञ्जाल रङ्गाउने सस्तो लोकप्रियतालाई होइन, विद्यार्थीको व्यावहारिक क्षमता र चरित्रलाई हेरेर विद्यालयहरूको मूल्याङ्कन गर्ने कडा प्रणाली बसाल्नुपर्छ ।

उपसंहार: मानसिक साङ्लोको विसर्जन

नेपालको शैक्षिक सङ्कटको चुरो बजेटको अभाव वा आधुनिक प्रविधिको अनुपस्थिति मात्र होइन; यो त वर्षौँदेखिको बेथिति र सङ्ख्यात्मक होडबाजीको चक्रले जन्माएको सामूहिकताको मानसिक लाचारी (Collective Helplessness) हो । हामीले हाम्रा बालबालिकाहरूलाई हात्तीको त्यो बच्चा जस्तै बनाइरहेका छौँ, जो जुनसुकै बेला साङ्लो चुँडाएर स्वतन्त्र हुन सक्छ, तर पुरानो भ्रमका कारण प्रयास नै नगरी टाउको निहुराएर बसेको छ ।

अतः अबको शैक्षिक रूपान्तरण केवल भौतिक संरचनाको पुनर्निर्माण वा फेसबुकका रङ्गिन तस्बिरहरूमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन, यो त नेपाली विद्यार्थी, शिक्षक र अभिभावकको मगजमा लागिसकेको 'असहायपनको ताला' खोल्ने महाअभियान बन्नुपर्छ । जबसम्म हामीले हाम्रा युवाहरूलाई "हाम्रो सामूहिक मिहिनेतले यो देशको र हाम्रो भविष्य बदल्न सक्छ" भन्ने 'सिकेको आशावाद' को मन्त्र सिकाउन सक्दैनौँ, तबसम्म कुनै पनि नीति वा बजेटले नेपालको शिक्षा ब्युँझिनेवाला छैन । आजैबाट यो मानसिक साङ्लो तोड्नका लागि राज्य, समाज र प्राज्ञिक वर्गले क्रिटिकल र क्रिएटिभ पाइला चाल्न ढिला भइसकेको छ ।