Cognitive Dissonance in Leadership : From Narcissism to Collapse (नेतृत्वमा संज्ञानात्मक असंगति: आत्मरतिदेखि पतनसम्म)

नेतृत्वमा संज्ञानात्मक असंगति: आत्मरतिदेखि पतनसम्म

Cognitive Dissonance in Leadership: From Narcissism to Collapse

-         भागवत देव भट्ट

प्रस्तावना

आधुनिक शैक्षिक, संस्थागत तथा सामाजिक सञ्चार प्रणालीमा देखिएको एउटा अत्यन्तै गम्भीर, संवेदनशील तर अदृश्य चुनौती हो- सूचना विकृतीकरण (Information Distortion) । मूल तथ्य, सत्य वा सन्देशलाई त्यसको वास्तविक र अपरिवर्तित स्वरूपमा सम्प्रेषण गर्नुको सट्टा विभिन्न व्यक्तिगत स्वार्थ, पूर्वाग्रह, मनोवैज्ञानिक ढाँचा वा सञ्चारगत कमजोरीका कारण त्यसलाई बंग्याउने, परिमार्जन गर्ने, अतिरञ्जित गर्ने वा आंशिक रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति नै सूचना विकृतीकरण हो ।

नेपाली जनउखानमा भनिएझैँ, “कागले कान लग्यो भन्दा आफ्नो कान नछामी कागको पछि दगुर्नु” प्रवृत्तिले हामीलाई वस्तुगत यथार्थभन्दा सतही भ्रमतिर धकेलिरहेको हुन्छ । जब एउटा सत्य सूचना यसरी विकृत भएर बाहिर आउँछ, तब त्यसले व्यक्तिगत सम्बन्ध मात्र होइन, सम्पूर्ण संस्थागत संरचना र राज्य प्रणालीलाई नै धराशयी बनाउन सक्छ । कक्षाकोठाको चारैतिरको घेरादेखि उच्चस्तरीय कर्पोरेट कार्यालयसम्म र राज्यको राजनीतिक सत्तादेखि व्यक्तिगत अन्तरक्रियासम्म यसले गहिरो नकारात्मक प्रभाव पार्ने गरेको छ ।

विशेष गरी आजको डिजिटल युगमा, जहाँ प्रविधिको विकाससँगै सूचनाको बाढी आएको छ, सत्य र भ्रमबीचको रेखा पातलिन पुगेको छ । यस विकृतीकरणले मानिसको मष्तिष्कमा गहिरो मनोवैज्ञानिक ग्रन्थि (Psychological Complex) निर्माण गर्दछ, जसले गर्दा व्यक्तिले सत्य स्वीकार गर्नुको सट्टा आफ्नो पूर्वाग्रह र अहङ्कारलाई पोषण गर्ने झूटलाई सत्य मान्न थाल्छ । यो प्रवृत्ति केवल एक सञ्चारगत त्रुटि मात्र नभई सामाजिक विसंगति र बौद्धिक स्खलनको गम्भीर रूप हो । तसर्थ, यस समस्याको तहगत अध्ययन गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ । यो लेखमा हामी सूचना विकृतीकरणको ऐतिहासिक विकासक्रम, कक्षाकोठामा यसको सुरुवात, यसका गम्भीर मनोवैज्ञानिक कारणहरू, शिक्षक तथा नेतृत्वको भूमिका, सिकारुमा पर्ने दीर्घकालीन असरहरू, यसको व्यापक राजनीतिक विस्तार र यसको निर्मूलका लागि चालिनुपर्ने ठोस कदमहरूबारे समालोचनात्मक चिरफार गर्नेछौँ ।

१. ऐतिहासिक तथा सैद्धान्तिक पृष्ठभूमि

सूचना विकृतीकरण (Information Distortion) को अवधारणा कुनै एक सीमित भौगोलिक परिधि, एकल अनुशासन वा आधुनिक कालको मात्र उपज होइन । यो मानव सभ्यताको विकासक्रम, सामाजिक अन्तरक्रियाको जटिलता र सत्ताको संरचनासँगै विकसित भएको एक दीर्घकालीन परिघटना हो । यसको सैद्धान्तिक र व्यावहारिक स्वरूपलाई गहिराइमा बुझ्न सञ्चारशास्त्र (Communication Theory), मनोविज्ञान (Psychology), सङ्गठनशास्त्र (Organizational Behavior) र समाजशास्त्रको संयुक्त अभ्यास तथा ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यबाट विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ:

·         सञ्चारशास्त्रको दृष्टिकोण र सञ्चार प्रवाहमा अवरोध: २०औँ शताब्दीको मध्यतिर जब वैज्ञानिक र प्राविधिक रूपमा सञ्चारका प्रारूप तथा माध्यमहरूको व्यवस्थित अध्ययन सुरु भयो, तब सूचना सम्प्रेषणको शुद्धतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाइयो । प्रसिद्ध गणितज्ञ तथा इन्जिनियर क्लाउड शैनन (Claude Shannon) र वारेन विवर (Warren Weaver) ले सन् १९४९ मा प्रस्तुत गरेको ऐतिहासिक 'शैनन-विवर सञ्चार मोडल' (Shannon-Weaver Communication Model) मा पहिलो पटक 'हस्तक्षेप' वा 'आवाज' (Noise) ले सन्देशको मौलिकतालाई कसरी प्रभावित गर्छ भन्ने विषय वैज्ञानिक रूपमा उजागर गरियो । यस मोडलले प्रेषक (Sender) बाट प्रवाहित भएको सूचना प्रापक (Receiver) सम्म पुग्ने क्रममा बाटामा आइपर्ने प्राविधिक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक अवरोधहरूले त्यसलाई कसरी विकृत पार्छन् भन्ने सैद्धान्तिक आधार तयार गर्यो ।

·         मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण र संज्ञानात्मक द्वन्द्व: सञ्चारको यो प्राविधिक पक्षभन्दा बाहिर गएर हेर्दा मानिसको अन्तःमन र मष्तिष्कले सूचनालाई कसरी ग्रहण वा खारेज गर्छ भन्ने विषय मनोविज्ञानको प्रमुख अध्ययन क्षेत्र बनेको छ । मनोविश्लेषणका प्रवर्तक सिगमंड फ्रायड (Sigmund Freud) का 'रक्षात्मक संयन्त्रहरू' (Defense Mechanisms) तथा सामाजिक मनोवैज्ञानिक लियोन फेस्टिङ्गर (Leon Festinger) ले प्रतिपादन गरेको 'संज्ञानात्मक असंगति' (Cognitive Dissonance) को सिद्धान्तले यसको वैज्ञानिक व्याख्या गरेको छ । जब कुनै वास्तविक सूचना वा सत्यले व्यक्तिको पूर्वविश्वास, अहङ्कार वा स्वार्थसँग प्रत्यक्ष द्वन्द्व सिर्जना गर्छ, तब मस्तिष्कले त्यो तितो सत्यलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्नुको सट्टा विभिन्न मानसिक तर्क दिएर त्यसलाई तोडफोड गर्ने वा पूर्ण रूपमा अस्वीकार (Denial) गर्ने गर्छ । यो मनोवैज्ञानिक विसंगति नै व्यक्तिगत र संस्थागत तहमा सूचना विकृतीकरणको मुख्य उत्प्रेरक हो ।

·         संस्थागत, राजनीतिक तथा सामाजिक आयाम: ऐतिहासिक कालदेखि नै मानव समाजका शक्ति संरचनाहरूमा-चाहे त्यो राजा-महाराजाको दरबारी प्रवृत्ति होस्, सामन्ती शासन व्यवस्था होस् वा आधुनिक कर्पोरेट तथा राजनीतिक कार्यालयहरू-चाकडी प्रथा, अहङ्कार र सत्ताको केन्द्रीयताका कारण सूचना लुकाउने, बंग्याउने र आफ्ना मालिक वा हाकिमलाई खुसी पार्ने पापी प्रवृत्ति मौलाउँदै आएको छ । नेपाली लोकजीवनमा चरितार्थ हुने “नाच्न जान्दैन आँगन टेढो” भन्ने उखानले यही यथार्थलाई पुष्टि गर्छ; जहाँ व्यक्ति वा नेतृत्वले आफ्नो आन्तरिक अक्षमता, कमजोरी र असफलतालाई ढाकछोप गर्न वस्तुगत सत्यलाई बंग्याउने गर्छन् । शासक, हाकिम वा उपल्लो निकायलाई रिझाउन र आफ्नो स्वार्थ सुरक्षित गर्न सत्यको गला रेट्ने र असत्यलाई लेपन लगाएर प्रस्तुत गर्ने यही प्रवृत्ति नै आजको संस्थागत र राजनीतिक विकृतीकरणको मूल जड हो ।

२. कक्षाकोठामा सूचना विकृतीकरणको सुरुवात: संस्थागत विडम्बना र प्रवृत्तिहरूको मनोवैज्ञानिक चिरफार

कक्षाकोठालाई सामान्यतया ज्ञान अर्जन गर्ने, बौद्धिक विकास गर्ने र सत्यको खोजी गर्ने एक पवित्र मन्दिरको रूपमा लिइन्छ । तर, यथार्थमा कक्षाकोठा केवल ज्ञान आदानप्रदान गर्ने निष्प्राण ठाउँ मात्र होइन; यो मानवीय अन्तरक्रिया, मनोविज्ञान, सत्ता-सम्बन्ध र आचरणको एक सूक्ष्म प्रयोगशाला हो । यही सूक्ष्म प्रयोगशालाभित्रबाटै सूचना विकृतीकरणको अदृश्य शृंखला सुरु हुन्छ, जसले क्रमशः विशाल संस्थागत रूप लिन्छ । विशेष गरी, यस प्रवृत्तिको बीजारोपण शैक्षिक संस्थाहरूको वर्गीय र संरचनागत चरित्र - जस्तै निजी शैक्षिक संस्थाहरूमा मौलाउने व्यापारिक चाकडी तथा सरकारी शैक्षिक संस्थाहरूमा जरा गाडेको प्रशासनिक अकर्मण्यताबिच स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । कक्षाकोठामा सूचना विकृतीकरण गराउने प्रमुख आधारहरू र आयामहरू यसप्रकार छन्:

१.      शिक्षकको पूर्वाग्रह र स्वेच्छाचारी प्रस्तुति (Teacher's Bias & Arbitrary Presentation): शिक्षकले कुनै विशेष विद्यार्थी, निश्चित सामाजिक समूह, वा आफ्ना प्रिय पात्रहरूका बारेमा पहिले नै बनाएको पूर्वधारणा (Preconceived Notion) का आधारमा विषयवस्तुको प्रस्तुति वा विद्यार्थीको क्षमताको मूल्याङ्कन गर्दा विकृतीकरणको बिउ रोपिन्छ । यहाँ वस्तुगत सत्य, वैज्ञानिक तथ्य र प्राज्ञिक निष्पक्षताभन्दा शिक्षकको वैचारिक तथा व्यक्तिगत पूर्वाग्रह हाबी हुन्छ । शिक्षकको यो स्वेच्छाचारिताले सिकारुको मष्तिष्कमा सुरुबाट नै भ्रमको बीजारोपण गर्छ ।

२.     निजी शैक्षिक संस्थाहरूको व्यापारिक चरित्र र चाकडी प्रवृत्ति (Commercial Flattery and Sycophancy in Private Institutions): वर्तमान समयमा अधिकांश निजी शैक्षिक संस्था (Private Schools/Colleges) हरू ज्ञानभन्दा पनि बढी मुनाफा आर्जन गर्ने व्यापारिक केन्द्रका रूपमा सञ्चालित छन् । यहाँ लगानीकर्ता, प्रिन्सिपल वा व्यवस्थापकहरूलाई खुसी पार्न शिक्षकहरूले पाठ्यक्रमको मर्मविपरीत गएर विद्यार्थी र अभिभावकलाई भ्रमित पार्ने सूचना सम्प्रेषण गर्छन् । जसरी कर्पोरेट कार्यालयमा हाकिमलाई खुसी पार्न चाप्लुसी गरिन्छ, त्यसरी नै कक्षाकोठामा पनि संस्थाको साख जोगाउन वा आफ्नो जागिर सुरक्षित गर्न सत्यलाई बंग्याएर प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ । त्यस्तै, केही विद्यार्थीहरूले पनि शिक्षकको अन्ध प्रशंसा वा चाकरीमार्फत आफ्ना प्राज्ञिक कमजोरीहरू लुकाउने कुसंस्कारले गर्दा वास्तविक सिकाइ, योग्यता र क्षमता पूर्ण रूपमा ओझेल पर्छ ।

३.     सरकारी शैक्षिक संस्थाहरूको संरचनागत अकर्मण्यता र गैरजिम्मेवारी (Administrative Lethargy and Irresponsibility in Public Institutions): निजी क्षेत्रको यो व्यापारिक चाकडीको ठीक विपरीत, सरकारी तथा सामुदायिक शैक्षिक संस्थाहरूमा चरम ‘अकर्मण्यता’ (Incompetence and Inertia) सूचना विकृतीकरणको मुख्य कारक बनेको छ । राज्यको लगानी भए पनि प्रशासनिक सुस्ती, उत्तरदायित्वको कमी र पेसागत इमानदारीको अभावले गर्दा सरकारी विद्यालय वा क्याम्पसहरूमा शिक्षकहरूले कक्षाकोठामा गम्भीरतापूर्वक विषयवस्तु प्रस्तुत नै गर्दैनन् । पाठ्यक्रमले निर्देश गरेको निर्धारित ज्ञान दिनuको सट्टा सतही कुरा गरेर समय काट्ने, विद्यार्थीको भविष्यप्रति उदासीन हुने र आफ्नो कर्तव्यबाट पन्छिने अकर्मण्य प्रवृत्तिका कारण विद्यार्थीहरूले आधारभूत सत्य र गुणस्तरीय ज्ञानबाट वञ्चित हुनुपरेको छ ।

४.     एकतर्फी सञ्चार र प्रश्नमाथिको निषेध (One-way Communication & Suppression of Inquiry): कक्षाकोठामा विद्यार्थीहरूलाई प्रश्न सोध्ने, प्राज्ञिक बहस गर्ने, वा शिक्षकका भनाइप्रति प्रतिवाद गर्ने वातावरणको सर्वथा अभाव हुन्छ । शिक्षकले जे भन्यो त्यसलाई अन्धो रूपमा शिरोधार्य गर्नुपर्ने बाध्यता (One-way Communication) ले विद्यार्थीको मष्तिष्कमा तथ्यहरू गलत ढङ्गले ग्रन्थित हुन पुग्छन् । जब जिज्ञासा र तर्कको गला घुटिन्छ, तब स्वतः सूचना विकृत भएर स्थापित हुन्छ ।

५.     पाठ्यपुस्तक र जटिल अवधारणाहरूको गलत अर्थ्याइ (Distortion of Textual Interpretation): जटिल शैक्षिक तथा दार्शनिक अवधारणाहरूलाई आफ्नै बौद्धिक सीमितता, अल्छीपन वा निहित स्वार्थका कारण अतिरञ्जित रूपमा वा अधुरो पारेर प्रस्तुत गर्नु पनि विकृतीकरणको अर्को रूप हो । शिक्षकले सत्यतथ्य अन्वेषण गरी गहिरो ज्ञान दिनुको सट्टा आफ्नो सहजताका लागि गलत वा सतही सन्दर्भहरू पढाउँदा सिकारुको सिङ्गो बौद्धिक विकास नै कुण्ठित बन्न पुग्छ ।

३. सूचना विकृतीकरणका बहुआयामिक र जडसूत्रगत कारणहरू

सूचना विकृतीकरण कुनै आकस्मिक दुर्घटना वा एकाएक सतहमा आएको सतही समस्या होइन । यसका पछाडि मानव सभ्यताको मनोवैज्ञानिक ग्रन्थि, संस्थागत सत्ताको संरचना, सञ्चारगत विसंगति र नैतिक स्खलनका गम्भीर तथा जटिल कारणहरू निहित छन् । यस विकृत प्रवृत्तिको फेददेखि टुप्पसम्मको गहिरो चिरफार गर्दा मुख्यतया चारवटा आयामहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन्:

 

कारणको क्षेत्र	बृहत् विस्तृत विवरण तथा गहन विश्लेषण
मनोवैज्ञानिक कारण	मानवीय मष्तिष्कभित्रका सुसुप्त पूर्वाग्रहहरू - विशेष गरी संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह (Confirmation Bias) र आत्मरति (Narcissism) - यसका मुख्य उत्प्रेरक हुन् । जब व्यक्ति वा नेतृत्व आफ्नो अहङ्कारको भ्रममा बाँचेको हुन्छ, तब उसले तितो र खरो सत्य स्वीकार गर्नुको सट्टा आफ्नो अहंकारलाई पोषण गर्ने मीठो झूट र अन्धप्रशंसामै रम्न बढी रुचाउँछ । यो मनोवैज्ञानिक कमजोरीले सत्यलाई जानीजानी तोडफोड गर्ने मानसिक आधार तयार पार्छ ।
संस्थागत तथा संरचनागत कारण	समाज, विद्यालय, विश्वविद्यालय र राजनीतिक दलहरूभित्र जरा गाडेको अलोकतान्त्रिक, दमनकारी र तानाशाही नेतृत्व शैली यसको अर्को ठूलो कारक हो । जहाँ संस्थागत प्रणालीमा रचनात्मक आलोचना, फरक मत र प्राज्ञिक प्रश्नहरूलाई दण्डनीय मानिन्छ र मालिक वा हाकिमको चाकडी तथा भक्तिगान गर्नेहरू मात्र पुरस्कृत हुन्छन्, त्यहाँ सूचनाको निष्पक्ष प्रवाहमै पूर्ण प्रतिबन्ध लाग्छ र विकृतीकरण संस्थागत बन्न पुग्छ ।
सञ्चारगत तथा प्राविधिक अवरोध	सन्देश सम्प्रेषणका क्रममा हुने भाषाई अस्पष्टता, प्राविधिक जटिलता, श्रोता वा सिकारुको बौद्धिक तथा ग्रहणशीलताको कमी, र गलत वा अप्रमाणित सञ्चार माध्यमको प्रयोगले सूचनालाई स्वाभाविक रूपमै खण्डित पार्छ । जब प्रेषक र प्रापकबीचको संवादमा पारदर्शिता र शुद्धताको अभाव हुन्छ, तब सामान्य कुरा पनि बंगिएर फरक अर्थमा सम्प्रेषण हुन जान्छ ।
नैतिक पतन र अवसरवादी संस्कृति	समग्र समाजमा इमानदारी, निष्ठा, प्राज्ञिक मर्यादा र सत्यको मूल्य तीव्र रूपमा घट्दै जानु यसको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष हो । व्यक्तिगत स्वार्थ, छोटो बाटोबाट लाभ लिने अवसरवाद, र पदोन्नतिको नग्न लालसाले मानिसलाई नैतिकवान् बन्नबाट रोक्छ । जब स्वार्थ सिद्ध गर्न सत्यको सौदाबाजी गरिन्छ, तब सूचना विकृतीकरण एउटा सामाजिक संस्कृतिभित्र परिणत हुन्छ ।

४. के शिक्षक, नेतृत्व र समाजका विभिन्न तहले जाने-बुझेर वा अन्जानमा यसको प्रयोग गर्छन्?

सूचना विकृतीकरणको यो प्रवृत्ति केवल एउटा साधारण कक्षाकोठा वा सीमित शैक्षिक दायराभित्र मात्रै सीमित छैन । यसको फैलावट शिक्षा क्षेत्रबाट बाहिर निस्केर समाजका अन्य संवेदनशील अङ्गहरू—विशेष गरी राजनीतिक वृत्त, धार्मिक संस्थाहरू, प्रशासनिक निकायहरू र सामाजिक सञ्चारका विभिन्न प्लेटफर्महरूसम्म गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको छ । यस गम्भीर परिघटनामाथि प्राज्ञिक तथा समालोचनात्मक समीक्षा गर्दा, यो प्रवृत्ति जाने-बुझेर (Intentional) र अन्जानमा (Unintentional) गरी मुख्यतया दुवै प्रमुख ढङ्गबाट प्रयोग र प्रवर्द्धन भएको पाइन्छ:

१. जाने-बुझेर गरिने विकृतीकरण (Intentional Distortion): स्वार्थ, सत्ता र षड्यन्त्रको जालो

• राजनीतिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा: राज्यको राजनीतिक सत्ता सम्हाल्ने नेतृत्व, नीति निर्माता तथा प्रशासनिक हाकिमहरूलाई राम्ररी थाहा हुन्छ कि धरातलीय यथार्थ र सत्य के हो । तर, आफ्नो दलगत स्वार्थ, चुनावी फाइदा, भ्रष्टाचारका फाइलहरू लुकाउन र जनताको ध्यान अन्यत्र मोड्न उनीहरू जानाजानी तथ्यहरूलाई बंग्याउने, गलत तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्ने र प्रायोजित सूचना प्रवाह गर्ने गर्छन् ।
• धार्मिक तथा वैचारिक क्षेत्रमा: धार्मिक ग्रन्थहरूको अतिव्याख्या गर्ने, अन्धविश्वास र पाखण्डलाई जोगाइराख्न समाजमा भ्रम छर्ने तथा आफ्ना निहित स्वार्थ र वर्चस्व जोगाउन समुदाय-समुदायबिच वैमनस्यता फैलाउने प्रवृत्ति पनि जानाजानी गरिएको विकृतीकरणको भयानक रूप हो ।
• शैक्षिक नेतृत्वमा: केही भ्रष्ट शैक्षिक सञ्चालक वा क्याम्पस प्रमुखहरू आफ्नो संस्थाको वित्तीय अनियमितता, अयोग्यता र कुशासनलाई ढाकछोप गर्न जानबुझिकन सत्य कुरा लुकाउँछन् र आफ्ना कारिन्दा मार्फत असत्य विवरणहरू बाहिर ल्याउने गर्छन् ।

२. अन्जानमा वा अज्ञानतावश हुने विकृतीकरण (Unintentional/Ignorant Distortion): अल्पज्ञान र आत्मसन्तुष्टिको पासो

• अल्पज्ञान र सतही बुझाइ: अधिकांश समय यो समस्या गहिरो अध्ययन, अनुसन्धान र समालोचनात्मक चेत (Critical Thinking) को अभावका कारण उत्पन्न हुन्छ । जब कुनै शिक्षक, धार्मिक गुरु, वा सामाजिक अगुवा आफैँ विषयवस्तुको गहिराइमा पुग्न असमर्थ हुन्छन्, तब उनीहरू सतही ज्ञानलाई नै परम सत्य ठानेर अन्धो रूपमा अरूलाई बाँड्न थाल्छन् ।
• 'अल्पज्ञानीको आत्मसन्तुष्टि' (Ignorant Complacency): यस अवस्थामा व्यक्तिलाई यो आभाससमेत हुँदैन कि उसले सम्प्रेषण गरिरहेको सूचना पूर्ण रूपमा गलत वा विकृत छ । उनीहरू आफ्नो भ्रमपूर्ण ज्ञानलाई नै ठूलो विद्वत्ता ठानेर आत्मरतिमा मग्न हुन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको पछि लाग्ने सिङ्गो पुस्ता वा समाज नै अन्धकारतर्फ धकेलिन्छ ।

३. सामाजिक र डिजिटल सञ्चारमा मौलाएको विकृतीकरण: आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्चारका प्लेटफर्महरूमा सत्यको खोजीभन्दा पनि सनसनीखेज, भ्रामक र अधुरा सूचनाहरू जाने-बुझेर भाइरल बनाउने (प्रसिद्धि वा आर्थिक लाभका लागि) तथा कतिपय अवस्थामा अज्ञानतावश त्यस्ता भ्रमहरू शेयर गर्ने प्रवृत्तिले समाजमा ठूलो बौद्धिक र मानसिक प्रदूषण सिर्जना गरेको छ ।

५. राजनीतिक वृत्त, सामाजिक विविधता र भौगोलिक-सांस्कृतिक क्षेत्रमा ‘गुटगत घेराबन्दी’ र सूचना विकृतीकरणको भयानक रूप

हामीले कक्षाकोठा, संस्थागत तह र सीमित प्रशासनिक दायरामा चर्चा गरेको मनोवैज्ञानिक विकृतीकरण र सूचनाको हेरफेरको विडम्बना वर्तमान नेपाली समाज र राज्यको बृहत् संरचनाभित्र - विशेष गरी राजनीतिक दलहरू, भौगोलिक क्षेत्रहरू, जातीय तथा सांस्कृतिक समुदायहरू, लैङ्गिक वर्गहरू र धार्मिक वृत्तमा अझ बढी भयानक, जटिल र विध्वंसकारी रूपमा फैलिएको छ । नेपाली समाजमा चरितार्थ हुने “मुखमा राम-राम, बगलीमा छुरा” भनेझैँ, बाहिर सिद्धान्त, समानता, राष्ट्रवाद र इमानदारीको ठूलठूला कुरा गर्ने तर भित्रभित्रै सत्ता र स्वार्थका लागि सूचना लुकाउने, बंग्याउने र समाजलाई विभाजित गर्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ ।

राज्य सञ्चालनका विभिन्न अङ्ग र सामाजिक-सांस्कृतिक विविधताका क्षेत्रहरूमा यो विकृतीकरण कसरी प्रकट भइरहेको छ भन्ने विषयको बृहत् चिरफार यसप्रकार छ:

१. राजनीतिक दलभित्रको गुटगत घेराबन्दी र सूचनाको व्यापार:

नेपाली राजनीतिक दलहरूभित्र सत्तापक्ष र इतर पक्ष (विरोधी खेमा) बिचको शक्ति संघर्षमा सूचनालाई सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक हतियार बनाइन्छ । दलका शीर्ष नेतृत्व वा कार्यकारी तहलाई सधैँ आफ्नो प्रभावमा जकडिराख्न विभिन्न गुट-उपगुटका नेता तथा कार्यकर्ताहरूले यथार्थ सूचनाहरूलाई नियन्त्रित, अतिरञ्जित वा विकृत गरेर मात्र प्रस्तुत गर्ने गर्छन् । उनीहरू नेतृत्वसमक्ष त्यस्ता तथ्यहरू मात्र पुर्‍याउँछन्, जसले आफ्ना विरोधी वा प्रतिस्पर्धीलाई कमजोर देखाओस् र आफ्नो गुटको दबदबा वा भागबन्डा सुरक्षित गरोस् । सत्य र निष्ठाको राजनीति ओझेल पर्छ भने ‘चाकडी, गुटगत अन्धता र भक्तिगान’ नै राजनीतिक जीविकोपार्जनको मुख्य साधन बन्न पुग्छ ।

२. भौगोलिक र क्षेत्रीय विविधतामा हुने सूचनाको अतिरञ्जना र विभेद:

नेपालको सुदूरपश्चिम, कर्णाली जस्ता दुर्गम भौगोलिक क्षेत्रका वास्तविक पीडा, विकासका आवश्यकता र जनगुनासाहरूलाई राजधानी वा केन्द्रसम्म पुग्न नदिई बीचमै बंग्याउने प्रवृत्ति विद्यमान छ । केन्द्रका नीति निर्माताहरूलाई भ्रममा राखेर वा स्थानीय स्रोतसाधनमाथि एकाधिकार जमाउन चाहने सीमित बिचौलिया र पहुँचवालाहरूले भौगोलिक विकटताको फाइदा उठाएर गलत तथ्याङ्क र विकृत प्रतिवेदनहरू पेस गर्ने गर्छन् । यसले गर्दा राज्यका योजनाहरू वास्तविक पीडित जनतासम्म पुग्दैनन् र क्षेत्रीय विभेद थप फस्टाउँदै जान्छ ।

३. जातीय, सांस्कृतिक र भाषिक क्षेत्रमा फैलिएको विभाजनकारी सूचना:

बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक नेपाली समाजमा सामाजिक सद्भाव बिथोल्न र राजनीतिक वा व्यक्तिगत स्वार्थ सिद्ध गर्न विभिन्न समुदायबिच गलत अफवाह, अतिरञ्जित इतिहास र द्वेषपूर्ण सूचनाहरू फैलाउने प्रवृत्ति डरलाग्दो रूपमा बढेको छ । एक समुदायप्रतिको पूर्वाग्रहलाई बढावा दिन सुनियोजित रूपमा भ्रामक विवरणहरू सम्प्रेषण गरिन्छ, जसले गर्दा राष्ट्रिय एकता कमजोर हुन्छ र समाज आपसी द्वन्द्वको भुमरीमा फस्ने खतरा पैदा हुन्छ ।

४. धार्मिक वृत्तमा अन्धविश्वास, पाखण्ड र साम्प्रदायिक अतिवाद:

धर्मको नाममा समाजलाई अन्धकारतर्फ धकेल्न र आफ्नो धार्मिक तथा वैचारिक वर्चस्व कायम राख्न केही अतिवादी तत्त्वहरूले प्राचीन ग्रन्थहरूको गलत अर्थ्याइ गर्ने, मिथ्या कथा र चमत्कारका भ्रमहरू फैलाउने तथा अन्य धर्म वा आस्थाविरुद्ध घृणा छर्ने कार्य गर्छन् । धार्मिक सहिष्णुतालाई खल्बल्याउने यस्ता विकृत सूचनाहरूले जनताको विवेकलाई कुण्ठित पार्छ र समाजमा असहिष्णुता बढाउँछ ।

५. लैङ्गिक क्षेत्रमा पितृसत्तात्मक पूर्वाग्रह र सूचनाको तोडफोड:

लैङ्गिक समानता र न्यायको मुद्दामा पनि पितृसत्तात्मक सोच र पूर्वाग्रहले ग्रस्त समाजले महिला तथा सीमान्तकृत लिङ्गका व्यक्तिहरूको क्षमता, सहभागिता र अधिकारसम्बन्धी सूचनाहरूलाई कमजोर वा विकृत रूपमा प्रस्तुत गर्ने गर्छन् । महिलाहरूले उठाएका जायज मुद्दा र संघर्षलाई 'कमजोर भावना' वा 'नियन्त्रित आचरण' को रूपमा परिभाषित गर्दै समाजमा गलत संदेश सम्प्रेषण गर्ने परिपाटीले लैङ्गिक न्यायको मार्गलाई अवरुद्ध पारेको छ ।

६. सूचना विकृतीकरणले सिकारु, संस्था र समग्र समाजमा पार्ने गम्भीर, सुदूरगामी तथा विध्वंसकारी असरहरू

कक्षाकोठाको चारघेरादेखि कर्पोरेट कार्यालयहरू हुँदै राज्यको सर्वोच्च राजनीतिक सत्ता, प्रशासनिक संयन्त्र, धार्मिक तथा सांस्कृतिक वृत्त र भौगोलिक-लैङ्गिक क्षेत्रसम्म जब सूचना विकृतीकरणले जरा गाड्छ, तब त्यसको प्रत्यक्ष तथा भीषण मार आम नागरिक, युवा पुस्ता र सिकारुहरूमाथि पर्छ । नेपाली जनउखानमा चरितार्थ हुने “अँध्यारोमा तीर हान्नु र झूटको भर पर्नु उस्तै हो”; जसरी अन्धकारमा अन्धाधुन्ध तीर हान्दा लक्ष्यमा पुग्न सकिँदैन, त्यसरी नै विकृत र झूटो सूचनामा आधारित समाजले कहिल्यै प्रगतिको उज्यालो देख्न सक्दैन । यसले दीर्घकालीन रूपमा सिङ्गो राष्ट्र र समाजमा पार्ने गम्भीर नकारात्मक असरहरूको बृहत् चिरफार यसप्रकार छ:

१. समालोचनात्मक चेत (Critical Thinking) को पूर्ण अन्त्य र दास मनोवृत्तिको विकास:

जब शैक्षिक संस्थादेखि राजनीतिक मञ्चसम्म विकृत, अधुरा र प्रायोजित सूचनाहरू मात्र प्रवाहित हुन्छन्, तब सिकारु र नागरिकहरूमा प्रश्न गर्ने, तर्क गर्ने, अन्वेषण गर्ने र सत्यको खोजी गर्ने बौद्धिक क्षमता (समालोचनात्मक चेत) क्रमशः कुण्ठित हुँदै जान्छ । उनीहरू हरेक कुरामा सत्यको परख गर्नुको सट्टा शासक, शिक्षक वा नेतृत्वले भनेको कुरालाई अकाट्य सत्य मानेर अन्धो रूपमा अनुकरण गर्न थाल्छन् । यसले समाजमा स्वतन्त्र चिन्तकहरू उत्पादन हुनुको सट्टा मालिकको इसारामा चल्ने दास मनोवृत्तिको पुस्ता तयार पार्छ ।

२. भ्रम र यथार्थबीचको द्विविधा तथा डिजिटल युगको पासो:

आजको सूचना प्रविधि र कृत्रिम बौद्धिकता (Artificial Intelligence) को युगमा सत्य र भ्रम छुट्याउनु अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । तर, सूचना विकृतीकरणको संस्कारले जरा गाडेको समाजमा मानिसहरू सत्य सूचना (Fact) र कृत्रिम भ्रम (Fake/Misinformation) बीचको भिन्नता छुट्याउन पूर्ण रूपमा असफल हुन्छन् । यसले गर्दा उनीहरू सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अफवाह, सनसनीखेज भ्रामक सामग्री र राजनीतिक प्रलोभनको पासोमा सजिलै फस्छन्, जसले व्यक्तिको व्यक्तिगत जीवनलाई समेत अस्तव्यस्त बनाइदिन्छ ।

३. नैतिक मूल्यको पतन, निराशा र पलायनवादी प्रवृत्ति:

जहाँ चाकडी, झूट र सूचनाको तोडफोड गर्नेहरू पुरस्कृत हुन्छन् र इमानदार, मेहनती तथा खरो सत्य बोल्नेहरू पाखा लगाइन्छन्, त्यहाँ समाजको नैतिक धरातल पूर्ण रूपमा ढल्छ । यस्तो व्यवस्थाले गर्दा योग्य, सिर्जनशील र इमानदार नागरिकहरूमा चरम नैरास्यता छाउँछ । नेपालको सन्दर्भमा आज लाखौँ युवाहरूमा देखिएको शैक्षिक तथा भौतिक पलायन (Brain Drain) को मुख्य जड यही संस्थागत असंगति र विकृतीकरण हो, जहाँ देश भित्र बसेर सत्यको पक्षमा लड्नुभन्दा वितृष्णा फैलिएर विदेसिनुलाई सुरक्षित ठानिन्छ ।

४. बौद्धिक कुण्ठा, मनोवैज्ञानिक विचलन र सामाजिक सद्भावमा आघात:

सत्यबाट वञ्चित राखिएका र निरन्तर भ्रमको खेतीमा बाँच्न बाध्य पारिएका सिकारु तथा नागरिकहरूको मष्तिष्कमा गहिरो बौद्धिक कुण्ठा जाग्छ । उनीहरूमा मानसिक तनाव, नैरास्यता र व्यवस्थापतिको प्रतिशोधको भावना बढ्छ । त्यस्तै, जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय सूचनाहरूको विकृतीकरणले वर्षौंसम्म मिलेर बसेका विभिन्न समुदायहरूबिच अविश्वास, घृणा र साम्प्रदायिक विद्वेष फैलाउँछ, जसले राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भावलाई सधैँका लागि धराशयी बनाइदिन्छ ।

७. सूचना विकृतीकरणको निराकरण र निर्मूलका लागि चालिनुपर्ने ठोस तथा दूरगामी कदमहरू

कक्षाकोठाको चारघेरादेखि कर्पोरेट कार्यालय, शैक्षिक संस्थान, धार्मिक-सांस्कृतिक वृत्त, प्रशासनिक निकाय हुँदै सर्वोच्च राजनीतिक सत्तासम्म क्यान्सरझैँ फैलिएको यो दीर्घरोगरूपी ‘सूचना विकृतीकरण’ को समस्यालाई केवल सतही वा उपरी उपचारले समाधान गर्न सकिँदैन । यसको समाधानका लागि समस्याको जडमाथि नै प्रहार गर्नेगरी बृहत्, संरचनागत र नैतिक सुधारका कदमहरू चाल्नु अनिवार्य छ । यस विकृतिलाई जरोदेखि उखेलेर फाल्नका लागि निम्नलिखित कदमहरू प्रभावकारी ढङ्गले कार्यान्वयन गरिनुपर्छ:

१.      शैक्षिक र प्राज्ञिक क्षेत्रमा समालोचनात्मक चेत (Critical Thinking) को संस्थागत विकास: विद्यालय, विश्वविद्यालय र सबै शैक्षिक संस्थाहरूको पाठ्यक्रम, शिक्षण विधि र मूल्याङ्कन प्रणालीलाई पुराना, रटान्ते र अन्धो अनुकरण गर्ने परिपाटीबाट पूर्ण रूपमा मुक्त गरिनुपर्छ । कक्षाकोठामा विद्यार्थीहरूलाई हरेक तथ्यमाथि प्रश्न गर्ने, तिनको वैज्ञानिक परीक्षण गर्ने, तर्क गर्ने, र सत्य-असत्य छुट्याउने ‘समालोचनात्मक चेत’ को संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । शिक्षकहरूले ज्ञान लाद्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गरी विद्यार्थीहरूलाई खोजमूलक र विश्लेषणात्मक अध्ययनतर्फ प्रेरित गर्नुपर्ने हुन्छ ।

२.     संस्था, दल र कार्यालयहरूमा पूर्ण पारदर्शी तथा लोकतान्त्रिक संस्कृतिको निर्माण: कक्षाकोठादेखि राजनीतिक दलहरू, प्रशासनिक निकायहरू र सामाजिक संस्थाहरूभित्र दमनकारी, तानाशाही र अलोकतान्त्रिक नेतृत्व शैलीको अन्त्य गरिनुपर्छ । संस्थाभित्र रचनात्मक आलोचना, फरक मत, असहमति र स्वतन्त्र विचारलाई दण्डित वा निषेध गर्नुको सट्टा तिनको स्वागत गर्ने खुला, सौहार्दपूर्ण र लोकतान्त्रिक वातावरण तयार गर्नुपर्छ । जब संस्थाभित्र सत्य बोल्ने स्वतन्त्रता हुन्छ, तब स्वतः सूचनाको विकृतीकरण रोकिन्छ ।

३.     पेसागत, प्राज्ञिक तथा राजनीतिक इमानदारीको पुनर्जागरण: शिक्षक, प्राध्यापक, राजनीतिक नेता, प्रशासक र धार्मिक अगुवाहरूका लागि उच्चस्तरीय पेसागत इमानदारी, नैतिक मूल्य, मनोवैज्ञानिक सचेतना र गहिरो प्राज्ञिक ज्ञानसम्बन्धी नियमित पुनरावलोकन, तालिम तथा अभिमुखीकरण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ । स्वार्थको राजनीति र बौद्धिक बेइमानीलाई पन्साएर सत्य र निष्ठाको मार्गमा हिँड्ने संस्कार बसाल्नु आजको आवश्यकता हो ।

४.     चाकडी, चाप्लुसी र प्रलोभन संस्कृतिको पूर्ण अन्त्य र योग्यताको कदर: समाज, संस्था र राज्य प्रणालीमा मौलाएको चाकडी, भक्तिगान, नातावाद र प्रलोभनको जालोलाई कडा रूपमा तोडिनुपर्छ । योग्यता, क्षमता, प्राज्ञिक निष्ठा, इमानदारी र कडा मेहनतलाई मात्र हरेक क्षेत्रमा मूल्याङ्कन, पुरस्कार र नेतृत्व चयनको एकमात्र कसी बनाइनुपर्छ । जब झूटो प्रशंसा गर्ने र चाप्लुसी गरेर पद हत्याउनेहरू पूर्ण रूपमा निरुत्साहित हुन्छन्, तब मात्र सत्य र सही सूचनाले समाजमा स्थान पाउन सक्छ ।

५.     डिजिटल साक्षरता र नागरिक सचेतनाको अभियान: आजको सूचना प्रविधि र कृत्रिम बौद्धिकता (AI) को युगमा सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलने भ्रामक सूचना, अफवाह र प्रायोजित दुष्प्रचारहरूलाई रोक्न राष्ट्रियस्तरमा डिजिटल साक्षरता र सत्य-तथ्य जाँच (Fact-Checking) को संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । आम नागरिकलाई सत्य र भ्रमबीचको भिन्नता छुट्याउन सक्षम बनाउनु नै सूचना विकृतीकरणविरुद्धको सबैभन्दा बलियो ढाल हो ।

निष्कर्ष: सत्यको अन्वेषण र सूचना विकृतीकरणको निर्मूलन - समकालीन शिक्षा र राजनीतिको अपरिहार्य कार्यभार

सूचना विकृतीकरण (Information Distortion) लाई केवल एउटा सामान्य सञ्चारगत त्रुटि, प्राविधिक बाधा वा आकस्मिक भाषिक चिप्लने कुरा मात्र ठानेर नजरअंदाज गर्न सकिँदैन । यो बौद्धिक स्खलन, नैतिक पतन, अहङ्कार र सत्तालोभको एक गम्भीर मनोवैज्ञानिक तथा संस्थागत विकृत रूप हो । नेपाली जनजीवनमा चरितार्थ हुने "दुधले नुहाएको बिरालो मुसा देखेपछि लुक्दैन" भन्ने उखानझैँ, जति नै चम्किलो र आकर्षक खोल ओढे पनि चाकडी, झूट, कपट र सूचनाको तोडफोड गर्ने प्रवृत्तिको असलीयत एक न एक दिन सतहमा आएरै छाड्छ ।

कक्षाकोठाको चारघेराबाट सुरु भएर निजी शैक्षिक संस्थाहरूको व्यापारिक चाकडी, सरकारी क्षेत्रको प्रशासनिक अकर्मण्यता, राजनीतिक दलभित्रको इतर-सत्तापक्षीय गुटगत घेराबन्दी, धार्मिक वृत्तको अन्धविश्वास, भौगोलिक तथा लैङ्गिक विभेद हुँदै राज्यको सर्वोच्च सत्तासम्म क्यान्सरझैँ फैलिएको यो दीर्घरोगले सिङ्गो समाजलाई अन्धकारतर्फ धकेलिदिएको छ । जबसम्म हामी यसका गहिरा मनोवैज्ञानिक र संस्थागत जडहरूमाथि निर्मम प्रहार गर्दै कक्षादेखि राजनीतिक सत्तासम्म सत्य, निष्ठा, प्राज्ञिक इमानदारी, र समालोचनात्मक दृष्टिको बलियो बीजारोपण गर्दैनौँ, तबसम्म न त गुणस्तरीय र जीवनोपयोगी शिक्षाको कल्पना गर्न सकिन्छ, न त एउटा स्वस्थ, न्यायपूर्ण, समतामूलक र सभ्य समाजको निर्माण नै सम्भव हुन्छ ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक, शैक्षिक र सामाजिक मञ्चमा देखिने यो विनाशकारी प्रवृत्तिको अन्त्य तबसम्म कदापि सम्भव छैन, जबसम्म नेतृत्व, शिक्षक, प्रशासक र जिम्मेवार नागरिकहरूले मीठो झूट, अन्धभक्ति र चाकडीको नशा त्यागेर इमानदार, खरो र वस्तुगत सत्य कुरा स्वीकार गर्ने तथा बोल्ने पात्रहरूको कदर गर्न सिक्दैनन् । सत्यको निःसंकोच खोजी, बौद्धिक इमानदारीको पुनर्जागरण र विकृत सूचना संस्कृतिको जरोदेखिको अन्त्य नै आजको शैक्षिक र राजनीतिक क्रान्तिको एकमात्र मुख्य मार्ग हो ।